خاطره‌ای شخصی در پیوند به علاقه احمدشاه مسعود به عکس و فلم
نویسنده: محب‌الله نوری، رئیس پیشین پالیسی شورای امنیت ملی افغانستان، عضو شورای مشاوران «سنگر»
شماری زیادی و از جمله آقای موسی ظفر یکی از طنز پردازان کشور در پست اخیر شان ادعا کرده است که مسعود خود شیفته بود و برخلاف ملا عمر که خود را حفظ کرد این علاقه به عکس گرفتن باعث ترور او شد و پیروانش هم نیز در تقلید از او آسیب می بینند.
اگر از زاویه شرایط حساس کنونی به موضوع نگاه کنیم، انتقاد از افراط برخی مقاومت گران در انتشار تصاویر و فعالیت‌های رسانه‌ای در فضای مجازی می‌تواند تا حدی قابل تأمل باشد؛ اما انتظار اینکه شخصیتی در مقیاس احمدشاه مسعود مانند ملاعمر در گمنامی مطلق زندگی کند، با ماهیت رهبری کاریزماتیک و مردمی او همخوانی نداشت.
کسانی که او را از نزدیک ندیده باشند، ممکن است فکر کنند او یک آدم نمایشی بوده و شب و روز منتظر بوده که عکسی از او گرفته شود؛ اما واقعیت این است که صدها ژورنالیست داخلی و خارجی هفته‌ها انتظار می‌کشیدند تا بلکه بتوانند او را، ولو برای مدت کوتاهی، ببینند.
وقتی خبرنگاری هفته‌ها منتظر می‌ماند تا بتواند چند دقیقه با مسعود دیدار کند و از کار و فعالیت او عکس بگیرد، نمی‌توان فراوانی تصاویر را به‌سادگی به علاقه او به نمایش نسبت داد. بخش بزرگی از این تصاویر حاصل تلاش خبرنگاران برای مستندسازی یک شخصیت مهم سیاسی و نظامی بود.
به بیان ساده، باید میان «کسی که برای دوربین کار می‌کند» و «دوربینی که برای ثبت کار او حضور دارد» تفاوت گذاشت.
داشتن بخش رسانه‌ای و ثبت مستند فعالیت‌ها برای یک فرمانده ارشد یا رهبر مقاومت، می‌توانست ابزاری آگاهانه برای «جنگ روانی»، «مشروعیت‌بخشی سیاسی»، ارتباط با افکار عمومی و «ثبت تاریخ» باشد. این کارکرد، مشابه پوشش رسانه‌ای فعالیت‌ها و جلسات رؤسای جمهور و رهبران سیاسی در جهان است و یک رویه شناخته‌شده سیاسی محسوب می‌شود؛ با این تفاوت که بسیاری از دیگر رهبران جهادی چنین آگاهی و درایت رسانه‌ای را نداشتند.
اینکه علاقه به دوربین را عامل ترور او بدانیم، از نظر امنیتی قابل دفاع نیست. فریب خوردن تیم حفاظتی ناشی از علاقه شخصی مسعود به عکس و فلم نبود؛ بلکه نتیجه سوءاستفاده تروریست‌ها از یک پوشش رسانه‌ای بود.
هر شخصیت سیاسی که با افراد ناشناس و در قالب‌های مختلف دیدار می‌کند، می‌تواند با چنین خطری مواجه شود؛ مگر اینکه مانند ملاعمر و هبت‌الله زندگی کاملاً مخفی و منزوی را انتخاب کند.
مسعود رهبر یک جنبش آشکار مردمی و ملی بود که برای تعامل با مردم و جهان، جلب حمایت‌های بین‌المللی و مستندسازی حقایق جنگ، به دیده‌شدن و ارتباط رسانه‌ای نیاز داشت.
بنابراین، به نظرم بهتر است میان «دیده‌شدن به‌عنوان یک ابزار رهبری و مبارزه» و «دیده‌شدن به‌عنوان یک نیاز شخصی» تفاوت بگذاریم. صرف زیاد بودن عکس‌های یک رهبر، به‌تنهایی نمی‌تواند دلیل خودشیفتگی او باشد.
خودشیفتگی یک اختلال شخصیتی است که با نیاز مفرط به تحسین و توجه شناخته می‌شود؛ در حالی که مسعود آن‌قدر مورد علاقه مردم بود که برای جلب توجه نیازی به تظاهر نداشت.
برای همین در پاسخ آقای ظفر نوشتم که بلی، مسعود خود شیفته بود، نه تنها خودش شیفته خود بود بلکه مردم هم شیفته او بودند و صدها ژورنالیست هم روزها انتظار می‌کشیدند تا بلکه عکس و فلمی از او بگیرند؛ اما او به خاطر عکس و فلم گرفتن کارش را متوقف نمی‌کرد. برای همین، اکثر عکس‌هایی که از او باقی مانده، از جریان کار و فعالیت او هستند.
در کنار اینکه خودش به همه هنرها، از جمله هنر عکاسی و فلم‌برداری، علاقه‌مند بود، روزانه هزاران نفر نیز علاقه داشتند با او عکس بگیرند. ایشان با نهایت فروتنی، تا جایی که وقت‌شان ایجاب می‌کرد، این درخواست‌ها را از سر مهربانی رد نمی‌کرد. به نظرم این با خودشیفتگی فرق می‌کند.
یک نمونه‌اش خاطره‌ای شخصی من است. باری، ما جمعی از کودکان و نوجوانان برای اشتراک در عروسی عبدالسلام از خویشاوندان ما به ورسج می‌رفتیم. در چمن خستده با آمرصاحب روبه‌رو شدیم که در حال سوار شدن به هلیکوپتر بودند. از ایشان خواهش کردیم با ما عکس بگیرند. ایشان با فروتنی درخواست ما را پذیرفتند، از هلیکوپتر پیاده شدند و جالب اینکه نخست ما را ایستاده کردند و خودشان از ما عکس گرفتند؛ سپس در کنار ما ایستادند و با ما عکس گرفتند و بعد پرواز کردند.
تا امروز آن محبت از دل و ذهن ما نرفته است. چنین برخوردی با کودکان و نوجوانان، در کنار شخصیت و عملکرد او، خود می‌توانست یکی از عوامل محبوبیت و اثرگذاری اجتماعی او باشد.
داستان گم‌شدن همان یگانه عکس ما با آن شهید نیز از این جهت جالب است که معمولاً تصور این است طالبان عکس نمی گیرند اما طالبان در حالی که عکس گرفتن را برای دیگران منع می‌کردند اما گاهی خودشان مخفیانه عکس می‌گرفتند. در زمان تسلط کوتاه طالبان بر شهر تالقان، فلم همان عکس‌ها را به یک عکاس دادم تا چاپ کند. اما او فلم ما را با فلمی که در آن عکس‌های طالبان بود اشتباه کرده بود؛ فلم طالبان را به ما داده و فلم ما را به آنها داده بود.
بعد از چاپ متوجه شدیم که تمام عکس‌ها مربوط به طالبان است؛ طالبان سوار بر دادسون ها یا نشسته بر تخت سماوارهای تالقان. ماه‌ها با عکاس درگیر بودم، اما نتیجه‌ای نداشت و آن یگانه عکس ما با آمرصاحب گم شد.
بعدها همین عکس را، که دقیقاً مربوط به همان روز و همزمان با رسیدن ما به ورسج بود، از کمره یکی از اشتراک‌کنندگان به دست آوردم. به این ترتیب، هر بار با دیدن این عکس آن خاطره در ذهنم تکرار می شود.