Чаро бисёре аз порсизабонони шарқи Фалоти Эрон, аз Балху Бадахшон гирифта то Кобулу Зобул, Бомиёну Ҳирот, пайванди табиии хешро бо он бахш аз ҳофизаи тамаддунӣ, ки дар Авесто, Шоҳномаҳо, Сиёсатномаҳо ва ҳазорон ҳазорон осори мактуб бозтоб ёфтааст, аз даст додаанд?
Нависанда: Файёз Баҳрамон Наҷимӣ, таҳлилгари умури минтақаву байнулмилал, узви Шӯрои мушовирони “Сангар”
Замоне ки ман назарияи “оддисозии Эрони Шарқӣ”-ро матраҳ кардам, интизор доштам, ки ин баҳс ба гуфтугӯе дар бораи ҳофизаи таърихӣ, огоҳии тамаддунӣ ва ҷойгоҳи шарқи Фалоти Эрон дар ривоятҳои таърихии мо бианҷомад. Аммо вокунишҳое, ки дар баробари он шакл гирифт, нишон дод, ки бахши бузурге аз ҷомеа ҳанӯз ин мафҳумро дар чорчӯбе комилан мутафовит дарк мекунад. Бархе онро тарҳе барои тағйири номи як кишвар пиндоштанд, бархе онро навъе носталгияи таърихӣ талаққӣ карданд, гурӯҳе онро бо пружаҳои сиёсӣ ва ҷуғрофиёии оянда даромехтанд ва шуморе низ кӯшиданд онро дар чорчӯби муноқишаҳои роиҷи ҳувиятӣ тафсир кунанд.
Ин вокунишҳо барои ман беш аз он ки нишонаи мухолифат бошанд, нишонаи вуҷуди як масъалаи амиқтар буданд: мо дар бораи ҳофизаи таърихии худ забони муштарак надорем, ҳатто онро намедонем!
Дарвоқеъ, суитафоҳуми аслӣ аз он ҷо оғоз мешавад, ки “Эрони Шарқӣ” бештар ба масобаи як ном фаҳмида мешавад, дар ҳоле ки дар андешаи ман, “Эрони Шарқӣ” пеш аз он ки як ном бошад, як парадигмаи ҳофизаӣ аст. Мавзӯи аслии ин назария на тағйири нақша аст ва на ҷобаҷоии номҳо, балки бозандешӣ дар робитаи ҷомеа бо гузаштаи хеш аст. Пурсиши бунёдин ин нест, ки як сарзамин чӣ номе дошта бошад, балки ин аст, ки чаро бахше аз ҳофизаи таърихии мо аз огоҳии ҷамъӣ ҳазф шуда ва чигуна метавон онро дубора ба ҳавзаи огоҳӣ бозгардонд.
Аз ҳамин рӯ, назарияи оддисозии “Эрони Шарқӣ”-ро бояд дар ҳавзаи фалсафаи ҳофиза ва ҷомеашиносии огоҳии таърихӣ фаҳмид, на дар сатҳи муҷодалаҳои маъмули сиёсӣ. Ин назария талоше аст барои бозгардондани бахше аз ҳофизае, ки замоне дар осори таърихнигорон, пажӯҳишгарон ва равшанфикрони ин сарзамин ҳузур дошт, аммо батадриҷ аз зеҳнияти умумӣ канор зада шуд. Ба баёни дигар, масъалаи ман на тавлиди як ҳувияти тоза, балки эҳзори ҳофизаест, ки пеш аз мо вуҷуд дошта, аммо пайванди ҷомеа бо он гусаста шудааст.
Ман ҳангоме ки аз “Эрони Шарқӣ” сухан мегӯям, дар пайи он нестам, ки номеро бар номи дигар тарҷеҳ диҳам. Масъалаи ман он аст, ки чаро бахше аз ҳофизаи таърихии мо чунон аз огоҳии ҷамъӣ ҳазф шудааст, ки ҳатто ёдоварии он низ барои бисёре шигифтангез ба назар мерасад. Чаро ҷомеае, ки қарнҳо дар матни яке аз бузургтарин ҳавзаҳои тамаддунии ҷаҳон зистааст, имрӯз то ин андоза аз решаҳои ҳофизаи хеш фосила гирифтааст?
Чаро бисёре аз порсизабонони шарқи Фалоти Эрон, аз Балху Бадахшон гирифта то Кобулу Зобул, Бомиёну Ҳирот, пайванди табиии хешро бо он бахш аз ҳофизаи тамаддунӣ, ки дар Авесто, Шоҳномаҳо, Сиёсатномаҳо ва ҳазорон ҳазорон осори мактуб бозтоб ёфтааст, аз даст додаанд?
Ин пурсиш замоне аҳамияти бештар пайдо мекунад, ки ба вазъияти дигар ҳофизаҳои мавҷуд дар ин ҷуғрофиё бингарем. Паштунгароӣ (паштунизм) танҳо як идеологияи сиёсӣ нест, балки як ҳофизаи зинда ва сайёле аст, ки дар он аз коди паштунволӣ то номҳои ҳақиқӣ монанди Мирвайс Ҳутакӣ, Аҳмадшоҳи Абдолӣ, Хушҳол Хаттак то Малолай дар зеҳни ҳар афғон ё паштун ба ҳайси номҳо аз даврони кӯдакӣ ҳузур пайдо мекунанд. Инҳо гиреҳҳои ҳофизаанд. Ҳар як аз ин номҳо шабакае аз маъно, ифтихор, ривоят ва тааллуқро фаъол мекунанд. Ба ҳамин далел, ҳофизаи паштунгароёна ниёзе надорад ҳар рӯз машрӯъияти хешро исбот кунад, зеро ба бахше аз зиндагии рӯзмарра табдил шудааст.
Туркистони Ҷанубӣ низ вазъияти мушобеҳ дорад. Туркистон барои бисёре аз туркзабонон танҳо як истилоҳи ҷуғрофиёӣ нест. Ҳофизаест, ки аз ҷуғрофиёи Самарқанду Тошканд то номҳои Ғазнавиён, Салҷуқиён ё Темуриён ва ғайраро ба якдигар пайванд медиҳад. Ҳатто ҳангоме ки ин ҳофиза аз назари сиёсӣ дар ҳошия қарор дорад, аммо аз назари фарҳангӣ ва равонӣ дар даруни гароишҳои пантуркистии онҳо ҳузур дорад. Афрод худро дар он бозмеёбанд ва аз тариқи он ба гузаштаи хеш муттасил мешаванд.
Аммо порсизабонони шарқи Фалоти Эрон ва дар ҷуғрофиёи номниҳоди Афғонистон бо вазъияти мутафовит рӯ ба рӯ ҳастанд. Онон забони муштарак доранд, аммо ҳофизаи муштараки онҳо ба сурати низомманд бозтавлид нашудааст. Онон шоирони бузург доранд, аммо миёни ин шоирон ва зиндагии рӯзмарраашон шикоф падид омадааст. Онон таърихи бузург доранд, аммо ин таърих ба сурати ҳофизаи зинда дар даруни зеҳни онҳо ғоиб аст. Натиҷа он шудааст, ки бештари порсизабонон дар бораи забони хеш сухан мегӯянд, аммо камтар дар бораи ҳофизаи хеш меандешанд.
Мушкил дуруст аз ҳамин ҷо оғоз мешавад, зеро миллатҳо танҳо бо забон зинда намемонанд. Ҳарчанд забон “хонаи ҳастӣ” ва зарф аст, аммо ҳофиза муҳтаво аст. Агар муҳтаво аз миён биравад, зарф низ дер ё зуд тиҳӣ хоҳад шуд. Аз ҳамин рӯ аст, ки ман борҳо гуфтаам: танҳо бо порсӣ ва порсӣ гуфтан роҳи раҳоӣ дар пеш надорем. Он чӣ метавонад ҷомеаи моро ба як субъекти таърихӣ мубаддал созад, на забон, балки ҳофизае аст, ки ба он маъно мебахшад.
Дар ин ҷо мафҳуми ҳофизаи ҷамъӣ, ки ҷомеашиноси фаронсавӣ Морис Ҳалбвакс матраҳ мекунад, аҳамияти бунёдин пайдо мекунад. Ҳалбвакс нишон медиҳад, ки ҳофиза амре фардӣ нест. Инсонҳо гузаштаро дар чорчӯбҳои иҷтимоӣ ба ёд меоваранд. Он чӣ як ҷомеа ба ёд меоварад ва он чӣ фаромӯш мекунад, тасодуфӣ нест. Ҳофиза ҳамвора дар майдони қудрат шакл мегирад. Аз ҳамин рӯ, фаромӯшӣ низ танҳо фақдони ёдоварӣ нест, балки фароянде иҷтимоӣ ва таърихӣ аст.
Агар аз ин зовия ба вазъияти порсиёни мо дар ҷуғрофиёи номниҳоди Афғонистон бингарем, дармеёбем, ки буҳрони аслии онон на буҳрони забон, балки буҳрони ҳофиза аст. Мо на танҳо бахше аз гузаштаи дури хешро фаромӯш кардаем, балки ҳатто ҳофизаи наздики худро низ аз даст додаем. Намунаи равшани он ҳамин масъалаи “Эрони Шарқӣ” ва ҷойгоҳи Мирғулом Муҳаммад Ғубор аст.
Имрӯз бисёре аз касоне, ки дар баробари парадигмаи “Эрони Шарқӣ” мавзеъ мегиранд, ҳатто аз ин воқеият огоҳӣ надоранд, ки ин мафҳум решае шинохташуда дар таърихи андешаи муосири мо дорад. Аз ривояти Осиф Оҳанг бармеояд, ки Мирғулом Муҳаммад Ғубор дар номае ба Муҳаммаднаим, дар пайванд бо тағйири номи расмии “Порс” ба “Эрон”, мавзӯи “Эрони Шарқӣ”-ро матраҳ сохта буд. Аҳамияти ин нома дар он нест, ки Ғубор хоҳони тағйири номи Афғонистон будааст; аҳамияти он дар ин аст, ки ӯ паёмадҳои ҳофизаии як дигаргунии бузургро дарк карда буд.
Бо расмӣ шудани номи “Эрон” барои кишваре, ки пеш аз он дар сатҳи байналмилалӣ бештар бо номи Порс шинохта мешуд, бахше аз мероси таърихӣ ва рамзии ҷаҳони эронӣ ба сурати табиӣ дар перомуни он давлат мутамаркиз мегардид. Ғубор ба хубӣ медонист, ки ин тамаркузи рамзӣ, агар бо бозтавлиди як ривояти таърихӣ дар шарқ ҳамроҳ нашавад, метавонад ба тадриҷ ба ҳошия рафтани саҳми шарқи Фалоти Эрон аз ҳофизаи тамаддунии муштарак бианҷомад. Аз ҳамин рӯ, ҳангоме ки аз “Эрони Шарқӣ” сухан мегуфт, дарвоқеъ мекӯшид риштаи ҳофизаи таърихиро зинда нигоҳ дорад; ҳофизае, ки аз Шоҳнома, аз суннатҳои куҳани эронӣ, аз ривоятҳои миллӣ ва аз ҷойгоҳи таърихии Балх, Зобулистон, Кобулистон ва Тахористон нерӯ мегирифт.
Дар ин маъно, “Эрони Шарқӣ” барои Ғубор як номи ҷойгузин набуд, балки навъе муқовимат дар баробари фаромӯшӣ буд. Ӯ дарёфта буд, ки агар шарқи Фалоти Эрон натавонад ривояти хешро аз гузашта ҳифз кунад, ба тадриҷ аз матни ҳофизаи таърихии ҷаҳони эронӣ ба ҳошия ронда хоҳад шуд. Он чӣ ӯ медид, хатари гусаст миёни порсизабонони ҷуғрофиёи ҷаълии Афғонистон бо гузаштаи тамаддунии онҳо буд; хатаре, ки шояд дар замони худаш чандон ошкор ба назар намерасид, аммо имрӯз метавон паёмадҳои онро ба равшанӣ мушоҳида кард.
Аҳамияти Ғубор дуруст дар ҳамин нукта нуҳуфта аст. Ӯ бунёдгузори як номи тоза набуд, балки идомадиҳандаи як суннати фикрӣ буд. Суннате, ки решаҳои онро метавон дар ривоятҳои таърихии ин сарзамин ва дар худогоҳии фарҳангии бахше аз равшанфикрони порсизабон ҷустуҷӯ кард. Аз ин манзар, “Эрони Шарқӣ” як ибдои ногаҳонӣ ё як вокуниши мақтаӣ нест, балки бахше аз ҳофизаи равшанфикрии ин сарзамин аст, ки ба тадриҷ аз огоҳии умумӣ канор зада шуд.
Шояд яке аз пойдортарин ва боризтарин дастовардҳои султаи афғонӣ дар беш аз як садаи гузашта, на тасарруфи ҷуғрофиё, балки мудохила дар ҳофизаи таърихии порсизабонон будааст. Қудрат замоне ба комилтарин шакли худ амал мекунад, вақте ки танҳо бар акнун ҳукумат накунад, балки робитаи як ҷомеаро бо гузаштааш низ бозтаъриф ва ё қатъ намояд.
Порсизабонони ҷуғрофиёи номниҳоди Афғонистон бо чунин фароянде мувоҷеҳ шуданд ва на танҳо аз ҳавзаи таърихӣ ва меросҳои тамаддунии худ дур шуданд, балки ба тадриҷ ҳофизаи наздик ва равшанфикриро низ аз даст доданд. Имрӯз ба равшанӣ мебинем, ки бахши бузурге аз наслҳои омӯзишдида ҳатто ном ва муҳтавои тарҳи парадигмии “Эрони Шарқӣ”-и Мирғулом Муҳаммад Ғуборро намешиносанд ва аз мабоҳисе, ки ӯ дар пайванд бо ҷойгоҳи таърихии шарқи Фалоти Эрон матраҳ карда буд, огоҳӣ надоранд.
Ҳамон гуна ки бисёре аз онҳо ҳаргиз бо китоби арзишманди Аҳмадалӣ Куҳзод, “Афғонистон дар Шоҳнома; Шоҳнома дар Хуросон ё Шоҳнома дар Ориёно”, рӯ ба рӯ нашудаанд ва аз кӯшишҳои фикрии равшанфикрони порсизабон, ки дар нимаи дувуми садаи бистум барои дифоъ аз ҳофиза, таърих ва ҳувияти фарҳангии худ қалам задаанд, шинохте надоранд.
Ин фаромӯшӣ танҳо як халои донишӣ нест, балки нишонаи гусасти занҷираи интиқоли ҳофиза аст. Ҳангоме ки ҳофиза интиқол наёбад, ҳар насл ногузир мешавад аз нуқтаи сифр оғоз кунад, ҳамон пурсишҳои пешинро дубора матраҳ созад ва ҳамон роҳҳои паймудашударо бори дигар биозмояд.
Дар чунин вазъият, андеша ба суннат табдил намешавад, таҷрибаи таърихӣ анбошта намегардад ва огоҳии ҷамъӣ ба ҷойи он ки бар шонаи наслҳои пешин биистад, ҳамвора ба оғоз бозмегардад. Бузургтарин пирӯзии низомҳои ҳежемоникӣ ва салтагари он аст, ки мардумони “ғайр”-ро аз ҳофизаи таърихияшон ҷудо сохта ва онҳоро ба мубталоёни алзоймер табдил созанд, то фаромӯш кунанд, ки пеш аз онҳо низ касоне буданд, ки меандешиданд, менавиштанд ва барои ҳифзи риштаҳои таърихии хеш мубориза мекарданд.
Аз ҳамин рӯ, ҳангоме ки ман аз оддисозии “Эрони Шарқӣ” сухан мегӯям, ҳадафам оддисозии як ном нест, балки оддисозии як ҳофиза аст. Сухан аз бозгардондани бахше аз огоҳии таърихӣ ба мардум аст, ки аз зиндагии фикрии ҷомеаи порсиён ҳазф шудааст.
Миллате, ки ҳофизаи кӯтоҳмуддати худро аз даст бидиҳад, дер ё зуд ҳофизаи дарозмуддати худро низ аз даст хоҳад дод. Ва ҷомеае, ки пайвандаш бо ҳофизаи таърихияш гусаста шавад, ҳатто агар забони худро ҳифз кунад, ҳамчунон дар маърази берешагӣ ва саргардонии таърихӣ боқӣ хоҳад монд.
Агар “Эрони Шарқӣ”-ро танҳо як истилоҳи ҷуғрофиёӣ бидонем, дарки чандоне аз маънои он ба даст нахоҳем овард. Аҳамияти “Эрони Шарқӣ” дар ин нест, ки рӯи нақша дар куҷо қарор доштааст, балки дар ин аст, ки чигуна дар ҳофизаи тамаддунии мо бояд ҳузур дошта бошад.
Ҳар тамаддуне барои идомаи ҳаёти хеш ба як маркази ҳофиза ниёз дорад; ба маконе, ки устура, таърих, дин, ҳамоса ва тахайюли ҷамъӣ дар он ба ҳам гиреҳ бихӯранд ва эҳсоси тадовуми таърихиро падид оваранд. Барои юнониёни бостон чунин нақшро Ҳомер ифо мекард, барои яҳудиён ривоятҳои Таврот ва барои эрониён ин ҷойгоҳ беш аз ҳар матни дигаре дар “Шоҳнома” таҷаллӣ шудааст.
Аммо “Шоҳнома” танҳо ривояти шоҳон ва ҷангҳо нест. Балки “Шоҳнома” дар канори мавзӯъҳои фалсафии хирадварзона, дар бунёди худ нақшаи ҳофизаи эрониён аст. Ҳангоме ки ин нақшаро бо диққат мехонем, дармеёбем, ки конуни нахустини ривоятҳо на дар ғарби Фалоти Эрон, балки дар шарқи он қарор дорад. Ин мавзӯъ танҳо як тасодуфи адабӣ нест ва наметавон онро ба интихоби шоир фурӯ кост. Фирдавсӣ вориси суннате буд, ки пеш аз ӯ садаҳо дар ҳофизаи эрониён зиста буд; суннате, ки решаҳояш то ҷаҳони авестоӣ имтидод меёфт.
Дар куҳантарин лояҳои ҳофизаи эронӣ, шарқ танҳо як самти ҷуғрофиёӣ нест, балки хостгоҳи назми ҷаҳони эронӣ аст. Дар он ҷост, ки шоҳони Каёнӣ зуҳур мекунанд, дар он ҷост, ки набарди Аҳуромаздо ва Аҳриман ва ё миёни Эрону Турон маъно меёбад ва дар он ҷост, ки қаҳрамонони бузург вориди саҳнаи таърих ва устура мешаванд. Балх, Зобулистон, Кобулистон ва Тахористон дар ин ривоятҳо танҳо шаҳр ва сарзамин нестанд; он ҷоҳо саҳнаҳои офариниши ҳофизаанд. Ба ҳамин далел аст, ки шарқ дар оғози “Шоҳнома” ҳузуре пурасартар аз ҳар ноҳияи дигар дорад.
Агар ба сохтори ривоятии “Шоҳнома” бингарем, дармеёбем, ки бузургтарин қаҳрамони он низ аз ҳамин қаламрав бармехезад. Рустам на аз Порс меояд, на аз Мод ва на аз Озарбодагон; ӯ фарзанди Зобул ва Кобул аст. Ин нукта танҳо як ҷузъиёти достонӣ нест. Ҳофизаи ҷамъӣ ҳаргиз қаҳрамони бунёдини хешро ба сурати тасодуфӣ интихоб намекунад. Ин ки нерӯмандтарин намоди ҳамосии “Шоҳнома” аз шарқ сар бармеоварад, бозтоби ҷойгоҳест, ки ин ҳавза дар тахайюли таърихии эрониён доштааст.
Бо ин ҳама, аҳамияти ин мавзӯъ дар исботи моликияти ҳеҷ сарзамине бар “Шоҳнома” нест. Талош барои тақсими “Шоҳнома” миёни давлатҳои модерни имрӯзӣ, худ нишонае аз фақри фаҳми таърихӣ аст. “Шоҳнома” мутааллиқи як давлати муосир нест; мутааллиқи як ҳавзаи тамаддунӣ аст. Аммо ҳамин ҳавзаи тамаддунӣ низ дорои лояҳо ва марказҳои гуногун будааст ва яке аз муҳимтарин марказҳои он дар шарқи Фалоти Эрон ва бахши бузурги ҷуғрофиёи номниҳоди Афғонистон қарор доштааст. Нодида гирифтани ин воқеият ба ҳамон андоза нодуруст аст, ки инкори нақши Порс, Мод ё дигар бахшҳои ҷаҳони эронӣ.
Масъалае, ки ман матраҳ мекунам, на тасоҳуби Фирдавсӣ аст ва на мусодираи таърих. Фирдавсӣ ниёзе ба молик надорад. Он чӣ ниёзманди бозандешӣ аст, робитаи мо бо ҳофизаест, ки Фирдавсӣ ҳомили он будааст. Пурсиш ин нест, ки Фирдавсӣ ба кадом кишвари имрӯз тааллуқ дорад; пурсиш ин аст, ки чаро мардумоне, ки бахши бузурге аз ҷуғрофиёи устуравии “Шоҳнома” дар миёни онҳо шакл гирифтааст, дигар худро дар он ҳофиза бознамешиносанд.
Дар ин ҷо мафҳуми оддисозии “Эрони Шарқӣ” маънои жарфтаре пайдо мекунад. Оддисозӣ яъне бозгардондани пайванде, ки замоне табиӣ буда ва сипас гусастааст. Яъне замоне, ки як порсизабон аз Балх сухан мегӯяд, дар паси он танҳо як шаҳри имрӯзиро набояд дид, балки лояҳои мутарокими таърих, устура ва фарҳангро низ бояд эҳсос кард. Яъне Зобулистон танҳо номе дар китобҳои дарсӣ набошад, балки бахше аз ҳофизаи зиндаи ҷомеа гардад. Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, Саноӣ, Абдурраҳмони Ҷомӣ ва дигарон ба сурати ҷазираҳои ҷудогона дар зеҳни мардум ҳузур надошта бошанд, балки даруни як манзумаи маъноии муштарак қарор гиранд.
Ин ҳамон чизест, ки паштунгароӣ тавонистааст барои худ эҷод кунад. Ин ҳамон чизест, ки ҳофизаи туркистонӣ низ то андозаи зиёде бад-он даст ёфтааст. Онон танҳо таърих надоранд; онон таърихи хешро ба ҳофизаи рӯзмарра табдил кардаанд. Тафовут миёни доштани таърих ва доштани ҳофиза, тафовути миёни китобхона ва зиндагӣ аст. Таърих мумкин аст дар китобҳо боқӣ бимонад, аммо ҳофиза дар забон, рамзҳо, ифтихорот, эҳсоси тааллуқ ва тахайюли ҷамъӣ ҷорӣ мешавад.
“Эрони Шарқӣ” дар андешаи ман талоше барои табдили бахше аз таърихи фаромӯшшуда ба ҳофизаи зинда аст. Талоше барои он ки порсизабонони шарқи Фалоти Эрон битавонанд бори дигар худро дар имтидоди як ривояти таърихӣ бубинанд; ривояте, ки аз ҷаҳони авестоӣ оғоз мешавад, дар “Шоҳнома” ба авҷ мерасад, дар даврони муосир дар осори Ғубор ва Куҳзод бозтоб меёбад ва метавонад дар огоҳии наслҳои оянда низ тадовум пайдо кунад.
Оддисозии “Эрони Шарқӣ” дар ниҳоят чизе ҷуз бозгардондани ин тадовуми таърихӣ ба зиндагии рӯзмарра нест, то ҳофиза аз ҳолати матн хориҷ шуда ва дубора ба бахше аз огоҳии зиндаи мардуми мо мубаддал гардад.
Далели он ки ман аз “Эрони Шарқӣ” сухан мегӯям ва на аз Хуросон, низ дар ҳамин масъалаи ҳофиза нуҳуфта аст. Хуросон дар ҳофизаи таърихии мо бештар як мафҳуми ҷуғрофиёӣ ва сиёсӣ ва бештар мутааллиқ ба давраи исломӣ аст, дар ҳоле ки “Эрони Шарқӣ” имкони пайванд задани лояҳои гуногуни ҳофизаро аз ҷаҳони авестоӣ ва шоҳномавӣ то даврони муосир фароҳам месозад. Аз ин рӯ, "Эрони Шарқӣ” барои ман танҳо номи як сарзамини паҳновар нест, балки чорчӯбе барои бозсозии тадовуми ҳофизаи таърихӣ аст, ки дар гузаргоҳи замон аз ҳам гусаста ва бахши бузурги ҷомеаи порсизабон пайванди табиии худро бо он аз даст додааст.
Ҷомеае, ки ҳофизаашро аз даст бидиҳад, ҳатто агар забони худро ҳифз кунад, ҳамчунон аз навъе бехонамонии таърихӣ ранҷ хоҳад бурд; зеро забон бидуни ҳофиза, ҳомили огоҳии тамаддунӣ нахоҳад буд!
Аз ҳамин рӯ, назарияи оддисозии “Эрони Шарқӣ” талоше барои бозсозии тадовуми таърихӣ аст; талоше барои пайванди дубораи гузашта, ҳол ва оянда дар огоҳии ҷамъии порсизабонон. Ин назария аз ҳасрати бозгашт ба гузашта барнахостааст, ҳамон гуна ки дар пайи бозсозии ҳеҷ назми таърихии аз дастрафтае низ нест. Бунёди он бар ин дарк устувор аст, ки ояндаи огоҳона танҳо замоне имконпазир мешавад, ки як ҷомеа битавонад робитае зинда ва табиӣ бо ҳофизаи хеш барқарор кунад.
Дар ин маъно, “Эрони Шарқӣ” на як ном ва на як ҷуғрофиё, балки суратбандии як ҳофизаи зинда аст; ҳофизае, ки аз ҷаҳони авестоӣ ва шоҳномавӣ оғоз мешавад, дар осори таърихнигорон ва андешамандони мо тадовум меёбад ва метавонад дубора ба бахше аз огоҳии рӯзмарраи порсизабонон бадал шавад. Оддисозии “Эрони Шарқӣ” дар ниҳоят кӯшишест барои он ки ин ҳофиза аз ҳошия ба матн бозгардад; зеро ҳеҷ миллате бидуни ҳофизаи таърихӣ наметавонад ба худогоҳии тамаддунӣ даст ёбад ва ҳеҷ худогоҳии тамаддунӣ низ бидуни тадовуми ҳофиза пойдор нахоҳад монд.
“Эрони Шарқӣ”, дар ниҳоят, номи як орзуи сиёсӣ нест, балки талош барои поён додан ба ин бехонумонии таърихӣ аст ва кӯшише барои он ки ҳофиза дубора ба хонааш бозгардад.
Ҷомеае, ки ҳофизаи хешро бозмеёбад, пеш аз он ки ба қудрат даст ёбад, ба огоҳӣ даст ёфтааст; ва ҳеҷ сармояе барои ояндаи як миллат бунёдитар аз огоҳии таърихии он нест!