Сохторе дар ҳоли шаклгирӣ аст, ки зоҳири он тавсеаи умронӣ аст, аммо дар лояҳои амиқтар, тадовуми султаи афғониро бо қудрати иқтисодии шабакаҳои мафияии паштунӣ дарҳам меомезад.
Нависанда: Файёз Баҳрамон Наҷимӣ, таҳлилгари умури минтақаву байналмилалӣ, узви Шӯрои мушовирони “Сангар”
Пас аз фурӯпошии “ҷумҳурии амрикоӣ” ва бозгашти дубораи Толибон ба ҷуғрофиёи номниҳоди Афғонистон, шоҳиди яке аз шигифтангезтарин ноҳамсозиҳои иқтисодӣ — сиёсӣ ҳастем. Ин ноҳамсозӣ дар воқеъ идомаи ҳамон “олигархияи молии мафияии ҷумҳурияти паштунӣ” аст, ки дар шакле ҷадид падидор гардида ва бахши умдаи онро мафияи ҷумҳурият — бештар афғонӣ/паштунӣ ва камтар аз ақвоми ғайриафғонӣ — ташкил медиҳад.
Дар ин воковӣ, бо тазоде ошкор рӯбарӯ мешавем: аз як сӯ, бахши бузурге аз дороиҳои Афғонистон масдуд шуда, дастрасӣ ба низоми бонкии байналмилалӣ маҳдуд гардида ва кумакҳои тавсеавӣ, ки сутуни аслии таъмини буҷаро ташкил медоданд, ба куллӣ қатъ шудаанд; ва аз сӯи дигар, бо вуҷуди густариши такондиҳандаи фақри мутлақи тӯдаҳои заҳматкаши ҷомеа — ки беш аз 90 дарсади ҷамъиятро дар бар мегирад — ногаҳон шоҳиди густариши барномаҳои бузурги сохтмонӣ, роҳсозӣ, бозсозии шоҳроҳҳо, тавсеаи шабакаҳои транзитӣ ва пиёдасозии тарҳҳои зербиноӣ дар он сарзамин ҳастем.
Ин падида дар нигоҳи нахуст, тасвире аз коромадии идорӣ ва назми молии режими толибониро илқо мекунад. Аммо ҳарчи бештар ба сохтори иқтисодии режими онҳо наздик шавем, пурсишҳои бештаре падидор мешаванд; муҳимтарини онҳо ин аст, ки манобеи молии ин лоиҳаҳо аз куҷо таъмин мешаванд? Режиме, ки аз бахши умдаи манобеи расмии даромадӣ маҳрум шуда, чӣ гуна қодир аст лоиҳаҳоеро иҷро кунад, ки дар давраи ҷумҳурӣ, бо вуҷуди миллиардҳо доллар кумаки хориҷӣ, ё солҳо ба тӯл меанҷомиданд ё ҳаргиз ба поён намерасиданд?
Дар ин нигошта мекӯшам посухе ба ин муаммо ироа диҳам. Истидлоли аслии ман на бар пояи ҳукми қотеъ, балки бар асоси канори ҳам қарор додани маҷмуае аз нишонаҳо, равандҳо, додаҳо ва таҳаввулоти иқтисодӣ шакл гирифтааст. Фарзияи марказии ин ҷустор ин аст, ки лоиҳаҳои сохтмонии кунунӣ танҳо тавсеавӣ нестанд, балки бахше аз як созукори бузургтари иқтисодианд, ки дар он ҷодасозӣ, истихроҷи маъодин, иқтисоди ҷурмии маводи мухаддир, шабакаҳои ҳавола ва бозороии қудрати иқтисодӣ бо якдигар тадохул ва пайванд хӯрдаанд.
Агар ин фарзия дуруст бошад, ҷодаҳо танҳо ҷода нестанд. Онҳо ҳалқае аз занҷирае ҳастанд, ки аз иқтисоди зерзаминӣ оғоз мешавад, аз ширкатҳои сохтмонӣ убур мекунад, ба маъодин мерасад ва дар ниҳоят ба бозтавзеи қудрати иқтисодӣ дар ҷомеа мунтаҳӣ мегардад.
Барои фаҳми ин созукор бояд нахуст ба моҳияти манобеи молии Толибон таваҷҷуҳ кард. Толибон бар хилофи давлатҳои мутаориф, пеш аз тасарруфи қудрат низ дорои манобеи молии мустақил буданд. Тайи ду даҳа ҷанг, шабакаҳои мухталифи ин гурӯҳ аз роҳҳои гуногун даромад касб мекарданд; аз молиётгирӣ дар манотиқи таҳти контрол гирифта то иқтисоди маводи мухаддир, аххозӣ, қочоқ, тиҷорати марзӣ ва шабакаҳои ҳимоятии минтақаӣ. Бинобар ин, бо вуруд ба Кобул, Толибон бо як созмони фақир мувоҷеҳ набуданд; балки бо маҷмуае аз шабакаҳои иқтисодӣ рӯбарӯ буданд, ки пештар низ гардиши молии қобили таваҷҷуҳе доштанд.
Дар ҳамин давра, Афғонистон шоҳиди ҷаҳиши чашмгир дар иқтисоди метамфетамин буд. Гузоришҳои зиёди байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки тавлиди маводи муҳаррики саноатӣ дар Афғонистон басуръат рушд карда ва бахше аз ҷойгоҳи суннатии тарёкро ба худ ихтисос додааст. Ин таҳаввул аз он ҷиҳат аҳамият дорад, ки метамфетамин арзиши афзудаи болотар, қобилияти ҳамли осонтар ва судоварии бештаре нисбат ба бисёре аз маҳсулоти суннатии маводи мухаддир дорад.
Аммо пули ҳосил аз ин иқтисод чӣ гуна метавонад вориди чархаи расмӣ шавад?
Пули сиёҳ барои бақо ночор аст худро қонунӣ ҷилва диҳад. Ҳеҷ шабакае наметавонад барои ҳамеша сарвати худро ба сурати нақд нигаҳдорӣ кунад. Сармоя ниёзманди табдил шудан ба дороиҳои машруъ аст. Дар гузашта, яке аз масирҳои роиҷи чунин фароянде бозори амлок ва шаҳраксозӣ буд. Заминҳои шаҳрӣ, маҷтамаъҳои маскунӣ ва бурҷҳои дар ҳоли сохт метавонистанд пулҳои беҳувиятро дар худ ҷазб кунанд ва ба онҳо зоҳири қонунӣ бибахшанд; ҳамон коре, ки олигархияи молӣ — мафияии даврони Карзай ва Ғанӣ анҷом дод.
Аммо шароит пас аз 2021 тағйир кард. Таҳримҳо, маҳдудиятҳои бонкӣ ва душвор шудани интиқоли сармоя ба хориҷ, ниёз ба ёфтани бистарҳои ҷадидро афзоиш дод. Дар ҳамин нуқта аст, ки лоиҳаҳои зербиноӣ аҳамият пайдо мекунанд. Ширкатҳои сохтмонии бузург, мошинолоти сангин, корхонаҳои семент, тавлиди асфалт ва лоиҳаҳои роҳсозӣ зарфияти фавқулодае барои ҷазби нақдинагӣ доранд. Дар чунин сохторе, сармояе, ки маншаи он қобили радёбӣ нест, метавонад дар қолаби хариди таҷҳизот, пардохти дастмузд, таъмини маводи сохтмонӣ ва иҷрои лоиҳаҳо зоҳир шавад.
Аз ин манзар, ҷодасозӣ танҳо як фаъолияти умронӣ нест; балки метавонад ба бистаре барои ҷазб ва табдили сармояҳои ғайришаффоф ба дороиҳои машруъ табдил гардад. Ҷодаи сохташуда, бар хилофи пули нақд ё ҳисоби бонкӣ, қобили тавқиф нест. Асфалт, пул ва тунел ба дороии физикӣ табдил мешаванд ва маншаи аввалияи сармояро дар дили лоиҳа ҷазб мекунанд; он чи мафияи Колумбия аз оғози даҳаи 1980 анҷом дод.
Аммо чарха дар ҳамин ҷо мутаваққиф намешавад. Агар ширкатҳои сохтмонӣ танҳо масрафкунандаи сармоя бошанд, дар ниҳоят ба манобеи ҷадиде ниёз хоҳанд дошт. Дар ин ҷо фарзияи дувум қарор мегирад, ки пайванди миёни лоиҳаҳои зерсохтӣ ва имтиёзҳои маъданӣ аст.
Дар солҳои ахир, даҳҳо қарордоди истихроҷи маъодин дар Афғонистон мунъақид шудааст. Нафт, газ, зуғолсанг, талк, хромит, сангҳои қиматӣ, мис, оҳан ва ҳатто захоири муртабит бо аносири стратегии оянда, ба мавзӯи рақобатҳои иқтисодӣ табдил шудаанд. Дар ғиёби ниҳодҳои назоратии мустақил ва созукорҳои шаффофи музояда, ин пурсиш матраҳ мешавад, ки меъёри воқеии вогузории ин имтиёзҳо чист?
Фарзияе, ки дар ин нигошта матраҳ мешавад, он аст, ки бахше аз ин қарордодҳо мумкин аст дар қолаби навъе мубодилаи ғайрирасмӣ миёни қудрати сиёсӣ ва паймонкорони иқтисодӣ фаҳмида шавад. Ё ба баёни дигар, ҷодаҳо ва лоиҳаҳои умронӣ танҳо ҳазина нестанд; балки метавонанд сармоягузорӣ барои дастрасӣ ба манобеи зерзаминӣ бошанд.
Дар чунин моделе, ширкати сохтмонӣ имрӯз ҷода месозад ва фардо ба истихроҷи маъдан даст меёбад. Маъдан низ даромади тозае тавлид мекунад, ки метавонад дубора вориди чархаи сохтусоз шавад. Натиҷа ин аст, ки як мадори бастаи иқтисодӣ падид меояд, ки бидуни иттико ба низоми молии мутаориф, метавонад қодир ба бозтавлиди худ бошад.
Дар ин миён, нақши шабакаҳои ҳавола ва саррофиҳо низ аҳамияти асосӣ пайдо мекунад. Афғонистон ҳатто пеш аз суқути ҷумҳурӣ низ иқтисоде мубтанӣ бар ҳавола дошт. Аммо пас аз маҳдуд шудани дастрасӣ ба низоми бонкии ҷаҳонӣ, ин шабакаҳо ба сутуни фақароти гардиши сармоя табдил шудаанд. Бозорҳои молии Кобул, Қандаҳор, Дубай ва Карочӣ дар амал ҳамон нақшеро ифо мекунанд, ки бонкҳо дар иқтисодҳои мутаориф бар уҳда доранд.
Ҳоло бибинем чӣ гуна пайванди миёни ҷодасозӣ, маъодин, ҳаволаҳо ва иқтисоди маводи мухаддир ба вуҷуд омада ва ҳамзамон бо ҳазфи тадриҷии бахши хусусии мустақил, замина барои тамаркузи сармоя дар дасти шабакаҳои вобаста ба ҳокимият фароҳам шудааст.
Дар ин ҷо миёни ду раванд бояд тамоюз гузошт: аз як сӯ, сармояҳои ҳосил аз фаъолиятҳои номашруъ ва шабакаҳои мафияӣ ба дунболи ёфтани роҳҳое барои ҷазб ва табдил шудан ба дороиҳои собит ва манобеи иқтисодӣ дар дохил ҳастанд; ва аз сӯи дигар, сармояи мустақил, ки ҳозир ба пазириши инҳисори ин шабакаҳо нест, ба тадриҷ ҳазф мешавад ё аз кишвар хориҷ мегардад. Дар натиҷа, сохторе дар ҳоли шаклгирӣ аст, ки зоҳири он тавсеаи умронӣ аст, аммо дар лояҳои амиқтар, тадовуми султаи афғониро бо қудрати иқтисодии шабакаҳои мафияии паштунӣ дарҳам меомезад.
Агар ин тасвир аз иқтисоди сиёсии Афғонистон ба воқеият наздик бошад, паёмади он танҳо тағйир дар сохтори моликият ё ҷобаҷоии сармоя нест, балки зуҳури як назми иқтисодии ҷадид аст, ки дар он марзи миёни ҳокимият, бозор ва шабакаҳои ғайрирасмӣ кам-кам аз миён рафтааст. Дар иқтисодҳои мутаориф, ҳатто дар низомҳои иқтидоргаро, миёни дастгоҳи давлатӣ, бахши хусусӣ ва бозор рақобати нисбӣ вуҷуд дорад. Аммо дар Афғонистони имрӯз ба назар мерасад ин марзҳо ба тадриҷ дар ҳоли идғом шудан ҳастанд ва шабакаҳои наздик ба ҳастаи қудрат, ҳамзамон нақши танзимкунанда, муҷрӣ, паймонкор ва зинафъро бар уҳда гирифтаанд.
Яке аз муҳимтарин нишонаҳои ин таҳаввулро метавон дар сарнавишти бахши хусусии мустақил мушоҳида кард. Бисёре аз сармоядорон ва тоҷирон, ки дар даврони ҷумҳурӣ дар арсаи сохтмон, тиҷорат, саноат ва хадамот фаъол буданд, акнун ё кишварро тарк кардаанд ё фаъолияти иқтисодии худро ба хориҷ аз марзҳо мунтақил намудаанд. Дар ин ҷо хуруҷи сармояро набояд бо ҷазби сармояҳои мафияӣ яксон донист. Сармояи мустақил замоне аз майдон хориҷ мешавад, ки имкони рақобати баробар аз миён рафта бошад ва дастрасӣ ба бозор, қарордодҳо ва манобеи иқтисодӣ дар инҳисори шабакаҳои наздик ба қудрат қарор гирад. Дар муқобил, сармояе, ки аз иқтисоди номашруъ ва шабакаҳои мафияӣ тағзия мешавад, метавонад дар ҳамин шароит ба дохил ҷазб ва аз тариқи лоиҳаҳои сохтмонӣ, зербиноӣ ва манобеи табиӣ тасбит шавад.
Дар ин чорчӯб, муҳоҷирати сармояҳо ба Туркия, Эрон, Аморот ва Осиёи Миёна танҳо як падидаи иқтисодӣ нест, балки нишонае аз тағйири тавозуни қудрат дар дохили ҷуғрофиёи номниҳоди Афғонистон аст. Хуруҷи сармоя ба маънои хуруҷи технология, шабакаҳои тиҷорӣ, маҳоратҳои мудириятӣ ва зарфияти тавлидӣ низ ҳаст. Ҳар корхонае, ки дар Машҳад ё Истанбул тавассути сармоягузорони афғонистонӣ таъсис мешавад, дарвоқеъ корхонаест, ки метавонист дар Ҳирот, Кобул ё Мазори Шариф фаъолият кунад. Ҳар долларе, ки ба бозори амлоки Дубай мунтақил мешавад, долларест, ки метавонист дар бахши тавлид ё хадамоти дохили Афғонистон ба гардиш дарояд.
Дар чунин шароите, картелҳои наздик ба қудрат на танҳо ҷойгузини бахши хусусии мустақил мешаванд, балки ба танҳо бозигарони бузурги иқтисодӣ мубаддал мегарданд. Ин раванд ба тадриҷ навъе сармоядории инҳисориро шакл медиҳад, ки дар он дастрасӣ ба қудрати сиёсӣ муҳимтар аз баҳраварии иқтисодӣ аст. Суд на аз рақобат ва навоварӣ, балки аз наздикӣ ба марокизи тасмимгирӣ ҳосил мешавад. Дар ин сохтор, қарордодҳо, имтиёзҳо, маъодин, заминҳо ва лоиҳаҳо беш аз он ки бар мабнои мантиқи бозор тавзеъ шаванд, тобеи муносиботи қудрат ва танҳо ва танҳо ба нафъи афғонҳо/паштунҳо ҳастанд.
Паёмади дигари ин равандро метавон дар худи ҷуғрофиёи ҷодасозӣ мушоҳида кард. Бисёре аз ҷодаҳое, ки имрӯз сохта мешаванд, танҳо масирҳои иртиботӣ миёни шаҳрҳо нестанд. Онҳо ба тадриҷ ба коридорҳои иқтисодӣ табдил мешаванд, ки манотиқи истихроҷи манобеъро ба бозорҳои минтақаӣ муттасил мекунанд. Дар иқтисоди сиёсии манобеи табиӣ, ҷодаҳо ағлаб пеш аз он ки барои мардум сохта шаванд, барои колоҳо сохта мешаванд. Масири ҳаракати комюнҳои ҳомили маводи маъданӣ, сӯхт, зуғолсанг ва колоҳои содиротӣ гоҳ аҳамияти бештаре аз ниёзҳои ҳамлу нақли сокинони маҳаллӣ пайдо мекунад.
Аз ин манзар, нақшаи ҷодаҳои ҷадидро метавон ҳамчун нақшае аз авлавиятҳои иқтисодии ҳокимияти паштунҳо мутолиа кард. Ҳар ҷодаи ҷадид пурсишеро матраҳ мекунад: ин масир ба кадом манбаи табиӣ мунтаҳӣ мешавад? Кадом маркази тавлидро ба марзҳо муттасил мекунад? Чӣ навъ колоҳое қарор аст аз он убур кунанд? Ва муҳимтар аз ҳама, чӣ касоне аз ин масирҳо бештарин судро хоҳанд бурд?
Дар ин ҷо масъалаи маъодин аҳамияти зиёде пайдо мекунад. Афғонистони номниҳод даҳаҳо ба унвони кишваре фақир муаррифӣ шудааст, аммо дар зери хоки он захоири азиме аз манобеи маъданӣ нуҳуфтааст. Ин таноқуз миёни фақри рӯи замин ва сарвати зери замин ҳамвора яке аз вежагиҳои иқтисоди Афғонистон будааст. Бо ин ҳол, таҷрибаи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон нишон додааст, ки вуҷуди манобеи табиӣ ба танҳоӣ ба тавсеа намеанҷомад. Дар мавориди мутааддид, манобеи табиӣ на омили тавсеа, балки омили тамаркузи қудрат, фасод, ҷанг ва шаклгирии олигархияҳои иқтисодӣ ва мафияӣ будаанд.
Он чи имрӯз дар Афғонистон мушоҳида мешавад, мумкин аст намунае аз ҳамин падида бошад. Маъодин на ба унвони сармояе миллӣ барои тавсеаи баландмуддат, балки ба унвони абзоре барои бозтавлиди сохтори қудрат амал мекунанд. Даромадҳои ҳосил аз истихроҷ метавонад ҳазинаҳои режимро таъмин кунад, вафодории шабакаҳои иқтисодиро харидорӣ намояд ва манобеи лозим барои идомаи лоиҳаҳои зерсохтиро фароҳам созад. Дар натиҷа, миёни ҷода, маъдан ва қудрати сиёсӣ навъе робитаи мутақобил шакл мегирад, ки ҳар як дигареро тақвият мекунад.
Нуктаи муҳим ин аст, ки чунин сохторе танҳо ниёзманди шаффофияти молӣ нест, балки баръакс, бахше аз коромадии он дуруст дар ибҳом нуҳуфтааст. Ҳарчи иттилооти марбут ба қарордодҳо, буҷаҳо, мизони истихроҷ ва гардиши сармоя маҳдудтар бошад, имкони назорати умумӣ низ коҳиш меёбад. Дар ғиёби расонаҳои мустақил, ниҳодҳои назоратӣ ва низоми қазоии посухгӯ, ташхиси марзи миёни сармоягузории машруъ ва ренти сиёсӣ душвортар мешавад.
Аз ҳамин рӯ, баҳси аслии ин нигошта на мухолифат бо ҷодасозӣ аст ва на инкори зарурати тавсеаи зерсохтҳо, балки эҷоди як шабакаи мафияӣ, ба гунаи умда паштунӣ, аст, ки султаи худро пайгирона густариш медиҳад. Ҳеҷ лоиҳаи сохтмонӣ хориҷ аз дасти паштунҳо нест ва феҳристи онҳо бисёр тӯлонӣ аст!
Он чи рух медиҳад, барномаҳои тавсеавӣ нест, ки ютуберҳои толибӣ таблиғ мекунанд, балки одисозии мафиягарӣ дар азҳони мардум аст. Набояд ба ин муллоҳои дасторпӯш ва ноогоҳ аз усули исломӣ нигарист, балки дар ақиби онҳо як шабакаи бузург аз мафияи паштунӣ қарор дорад, ки бахше аз кадрҳои паштуни ҷумҳуриятро, бо кумаки коммунистҳои собиқи Халқ ва Парчам, дар ихтиёр доранд.
Барои ин пурсишҳо, ки моҳияти ин тавсеа чист ва барои кист? Бо чӣ манобее? Таҳти контроли чӣ неруҳое? Ва дар хидмати чӣ навъ ояндае? — посухи боистае вуҷуд надорад!
Мумкин аст ҷодаҳо ба ростӣ сохта шаванд, тунелҳо бозсозӣ шаванд ва масирҳои транзитӣ густариш ёбанд; аммо агар ҳамзамон сохтори моликияти манобеи табиӣ дар ихтиёри ҳалқаҳои маҳдуди мафияи паштунӣ қарор гирад, бахши хусусии мустақил нобуд шавад, сармояи инсонӣ муҳоҷират кунад ва иқтисод ба шабакаҳои инҳисории мафияӣ вобаста гардад, дар чунин вазъияте зерсохтҳо беш аз он ки нишонаи густариши рифоҳи умумӣ бошанд, ба абзори тасбити назми ҷадиди қудрат ва султаи фашистии афғонӣ/паштунӣ табдил шудаанд.
Муаммои ҷодасозӣ дар Афғонистон дуруст дар ҳамин нуқта қарор дорад. Масъала ин нест, ки ҷодаҳо сохта мешаванд ё намешаванд, балки ин аст, ки ҷодаҳо бахше аз кадом лоиҳаи бузургтар ҳастанд. Агар фарзияи матраҳшуда дар ин нигошта дуруст бошад, он чи имрӯз дар баробари чашмони мо қарор дорад, танҳо як барномаи умронӣ нест, балки бозороии амиқи иқтисоди сиёсии мафияӣ дар ҷуғрофиёи номниҳоди Афғонистон аст; иқтисоде, ки дар он маводи мухаддир, шабакаҳои ҳавола, картелҳои сохтмонӣ, қарордодҳои маъданӣ ва тамаркузи қудрати сиёсӣ дар як мадори воҳид ва ба суди шабакаҳои мафияии паштунӣ ба якдигар муттасил шудаанд.
Дар ин чорчӯб, ҷода дигар фақат як ҷода нест. Балки ҷода, ба забони иқтисоди сиёсӣ, масире аст, ки аз сармояҳои пинҳон оғоз мешавад, аз бетон ва асфалт убур мекунад, ба маъодин мерасад ва саранҷом ба тасбити як назми иқтисодии ҷадид хатм мешавад. Шояд ба ҳамин далел бошад, ки посух ба пурсиши “Чӣ касе ҷодаҳоро месозад?”
Манобеъ ва масирҳои пажӯҳишӣ барои тавсеаи ин фарзия
Гузоришҳои солонаи Дафтари мубориза бо маводи мухаддир ва ҷурми Созмони Милал (UNODC) дар бораи тарёк ва метамфетамини Афғонистон.
Гузоришҳои таҳлилии ҳайати назорат бар таҳримҳои Шӯрои Амнияти Созмони Милал дар бораи манобеи молии Толибон.
Гузоришҳои Идораи бозраси вежаи бозсозии Афғонистон (SIGAR).
Гузоришҳои Бонки Ҷаҳонӣ дар бораи иқтисоди Афғонистон пас аз 2021.
Гузоришҳои Барномаи тавсеаи Милали Муттаҳид (UNDP) дар бораи фақр, иштиғол ва сохтори иқтисодӣ.
Мутолиоти марбут ба иқтисоди ҳавола ва системаи «ҳавола» дар Афғонистон.
Қарордодҳо ва эъломияҳои Вазорати маъодини Толибон дар бораи вогузории маъодин.
Додаҳои тиҷорати марзии Афғонистон бо Покистон, Эрон ва Чин.
Пажӯҳишҳои иқтисоди сиёсии манобеи табиӣ ва «нафрини манобеъ» дар кишварҳои пиромунӣ.
бидуни посух додан ба пурсиши “Чӣ касе аз онҳо суд мебарад?” номумкин аст.