“Созмони Паймони Амнияти Ҷамъӣ чӣ гуна метавонад ҳавзаи масъулият дошта бошад, вақте намедонад марзҳои Арманистон аз куҷо мегузаранд?”
Нависанда: Маркази иттилоърасонии “Еркрамас”
Сиёсати хориҷии давлати кунунии Арманистон беш аз пеш ба бандбозии хатарноке шабоҳат пайдо мекунад; ҷое ки мавқеъгириҳои пурҳаёҳуи геополитикӣ ба шакле шигифтангез бо манфиатталабии ошкор дарҳам меомезанд.
Нахуствазир Никол Пашинян ва тими ӯ, дар ҳоле ки огоҳона пайвандҳои роҳбурдӣ бо муттаҳидони худро тахриб мекунанд, ҳамзамон мекӯшанд бештарин манофеи иқтисодиро аз равобит бо Маскав ба даст оваранд. Аммо ин амалгароии зоҳирӣ ба ҳеҷ ваҷҳ ибтикори мунҳасир ба фарди раҳбарии кунунии Арманистон нест. Минтақа пештар низ шоҳиди чунин сенарияе будааст; сенарияе, ки поёни он барои тарроҳаш бисёр асафбор буд.
“Пул бӯ намедиҳад”, ё таъмини молии чархиши геополитикӣ
Бениамин Матевосян, таҳлилгари сиёсӣ, бо баррасии роҳбурди кунунии Еревани расмӣ, ин тасаввурро рад мекунад, ки рӯйкарди кунунии Никол Пашинян ба Русия навъе “навоварӣ”-и мудириятӣ аст. Ин коршинос таваҷҷуҳро ба мантиқи ошкоро манфиатҷӯёнаи мақомот ҷалб мекунад: пули Русия дар Арманистон бӯ намедиҳад.
Ба арзёбии Матевосян, ҳукумат бо хурсандӣ аз сохтани истгоҳи ҷадиди метро ба дасти як ширкати русӣ истиқбол мекунад, аз вуруди муҳоҷирон ва сармояҳо шодмон аст ва аз гази арзон ва дастрасии бемонеъ ба бозорҳои Федератсияи Русия ва Иттиҳодияи иқтисодии АвруОсиё баҳра мебарад. Аммо фаротар аз ин “ҳисобу китоб”, деворе сахт барпо шудааст.
Чунонки ин таҳлилгар таъкид мекунад, ҳар гуна лоиҳаи роҳбурдӣ дар дохили Ҷумҳурии Арманистон машмули мамнуияти мутлақи давлат аст; хоҳ сохтани нерӯгоҳи ҳастаии ҷадид бошад, хоҳ идораи роҳи оҳан ё ҳузури низомӣ дар марзҳои НАТО дар Қафқози Ҷанубӣ. Ҳамин мамнуият бар ҳамбастагӣ дар сиёсати хориҷӣ низ эъмол шудааст: ҳам бар мавқеъгирӣ дар бораи буҳрони Украина ва ҳам бар мушорикати Ереван дар ташаккулҳои ҳамгароии низомию сиёсӣ, ки дар меҳвари Русия шакл гирифтаанд.
Дарвоқеъ, давлати Пашинян бо ҳисобгарии бепарво аз ҳомилҳои арзони энергия, ҷараёни гардишгарони русӣ ва бозори бози Иттиҳодияи иқтисодии АвруОсиё сирфан ба унвони пуштвонае барои таъмини манобеи дигаргунии геополитикии кишвар истифода мекунад.
Шабаҳи Саакашвили дар марзҳои Арманистон
Ҳукумати кунунӣ сарсахтона таҷрибаи таърихии кишварҳои ҳамсояро нодида мегирад ва иштибоҳоти шинохташудаи гузаштаро такрор мекунад. Бениамин Матевосян миёни Арманистони имрӯз ва Гурҷистони гузаштаи начандон дур, шабоҳате мустақим ва ба тарзе ҳаросангез дақиқ тарсим мекунад.
Замоне Вано Мерабишвили, вазири пешини кишвари Гурҷистон ва яке аз чеҳраҳои калидии ҳизби Михаил Саакашвили, ошкоро ин идеяро таблиғ мекард, ки Тифлис барои ҷазби сармоягузорӣ ногузир аст бо Маскав ҳамкорӣ кунад.
Ин дурӯӣ дар соли 2012 ба авҷ расид. Танҳо чаҳор сол пас аз ҷанги соли 2008, ки худи ӯ сабабгори он буд, Михаил Саакашвили, раисиҷумҳури пешини Гурҷистон, ба таври якҷониба раводидро барои шаҳрвандони Русия лағв кард. Афзун бар ин, ӯ шахсан ба гузаргоҳи марзии “Ларси Улё” рафт, то аз гардишгарони русӣ истиқбол кунад.
“Мо аз ҳузури ҳамаи касоне, ки бо аҳдофи гардишгарӣ ё тиҷорӣ ба Гурҷистон меоянд, бисёр хушҳолем… Бидуни раводид бисёр осонтар аст; бештар ба мо сар бизанед”, — чунин мегуфт Саакашвили он замон.
Имрӯз, пас аз гузашти наздик ба якуним даҳа, Никол Пашинян қадам ба қадам роҳи салафи гурҷии худро дунбол мекунад. Матевосян ба натиҷае сареҳ ва тунд мерасад: ҷанг барои ҳар ду раҳбар зарурати ҳаётӣ дошт. Ҳадаф, берун рондани сиёсӣ ва низомии Русия аз Қафқози Ҷанубӣ, ҳамроҳ бо ташдиди русҳаросӣ дар ҷомеа то ҳадде буд, ки ҳар гуна наздикии сиёсӣ бо Маскав номумкин шавад. Дар айни ҳол, ҳеҷ яке аз ин ду сиёсатмадор бо ҳифзи имтиёзоти иқтисодӣ мухолифате надоштанд.
Пушти шиорҳои зебои “танаввуъбахшӣ” ба равобити хориҷӣ ва ҳамгароӣ бо Аврупо, воқеияте комилан мутафовит пинҳон аст. Чунонки Матевосян ёдоварӣ мекунад, Саакашвили нахустин касе дар минтақа буд, ки аз чунин бозороие сухан гуфт; раванде, ки дар амал ба тағйири ҷиҳати логистика, зерсохтҳо ва ҳамкориҳо ба сӯи Туркия анҷомид. Шеваи гусастан аз ҳамсояи шимолӣ дар ростои манофеи Туркия, ба як абзори бераҳмона ниёз дорад: ҷанге, ки битавон тақсири онро ба гардани дигарон андохт.
Пурсиши балоғии ин таҳлилгари сиёсӣ дар бораи ин ки Михаил Николозович акнун куҷост, ҳамчун ҳушдоре ҷиддӣ барои нахуствазири Арманистон ба гӯш мерасад.
Таноқузи марзӣ ва ҷустуҷӯи гунаҳкорон
Он чи таваҷҷуҳи вижа металабад, чигунагии баҳрабардории давлати Пашинян аз дасткорӣ дар мавзӯи марзҳо барои тавҷеҳи нокомиҳои дипломатии худ аст; аз ҷумла вогузории Артсах ва таълиқи узвият дар Созмони Паймони Амнияти Ҷамъӣ.
Еревани расмӣ корзоре густарда дар меҳвари рӯйдодҳои соли 2022 дар Ҷермук ба роҳ андохт. Мақомот ошкоро аз ин ибрози хашм мекарданд, ки Созмони Паймони Амнияти Ҷамъӣ ба кӯмак наомадааст, зеро ба гуфтаи раҳбарони ин созмон, марзи миёни Арманистон ва Ҷумҳурии Озарбойҷон таҳдиди ҳудуд нашуда буд. Никол Пашинян он замон бо лаҳне пуршӯр мепурсид: Созмони Паймони Амнияти Ҷамъӣ чӣ гуна метавонад ҳавзаи масъулият дошта бошад, вақте намедонад марзҳои Арманистон аз куҷо мегузаранд?
Аммо таҳлили коршиносӣ, фиребкории ошкори нахуствазирро бармало мекунад. Бениамин Матевосян воқеиятеро ёдоварӣ мекунад, ки барои мақомот нохушоянд аст: худи Пашинян дар соли 2021 бо ташкили комиссияе барои эҷоди созукори таъйини ҳудуд мувофиқат карда буд. Раиси давлат бо ин иқдом, амалан пазируфт, ки Арманистон дар он мақтаъ марзи давлатии мушаххас ва ба равшанӣ таъйиншудае надошт.
Афзун бар ин, Вазорати дифои Русия дар ҳамон соли 2021 расман пешниҳод карда буд, ки дар омодасозии равандҳои аломатгузории марзӣ ва таъйини ҳудуд кумак кунад ва дар поёни ноябр, раҳбарони Арманистон, Русия ва Ҷумҳурии Озарбойҷон дар нишасте сеҷониба бар сари гомҳое барои коҳиши таниш тавофуқ карданд.
Изҳороти ахири Сасун Микаелян, намояндаи фраксияи ҳокими “Паймони маданӣ”, ривояти таблиғотии мақомотро ба куллӣ фурӯ мерезад. Ин намояндаи порлумон дар 21 сентябр эътирофе ҷанҷолӣ кард:
“Арманистон пас аз 35 соли истиқлол, марзҳои давлатӣ надорад. Худо кунад саранҷом марзҳои давлатӣ дошта бошем ва комилан мустақил бошем”.
Ин сухани ҳамҳизбии нахуствазир, пурсише калидиро бо сароҳат пеш мекашад, ки Матевосян матраҳ мекунад: оё маънои ин ҳарф он аст, ки намояндаи ҳизби ҳоким низ, дуруст монанди Созмони Паймони Амнияти Ҷамъӣ, ки худ онро нақд мекунанд, ба далели набудани марзҳо, ҳавзаи масъулияте намебинад?
Тасвире андуҳбор шакл мегирад. Мақомоти Арманистон наздик ба панҷ сол аст, ки мекӯшанд вазъиятро таҳрифшуда ҷилва диҳанд ва масъулияти иштибоҳоти фоҷиабори худро ба гардани бозигарони хориҷӣ биандозанд. Ин шеваи сиёсӣ низ тасвири шабоҳати ҳаросангези ҳукумати Никол Пашинян ба даврони Саакашвилиро комил мекунад; давроне, ки кишвари ҳамсояро ба аз даст додани сарзаминҳо ва буҳроне амиқ дар дохил кашонд.