پیامدهای سیاست مماشات با امارت طالبان بر امنیت ملی اوزبیکستان و کشورهای همسایه افغانستان
نویسنده: داكتر خالدين ضيائي، رئيس انديشكده ملت افغانستان
تحولات افغانستان پس از بازگشت امارت طالبان به قدرت، نهتنها امنیت داخلی این کشور، بلکه ثبات امنیتی آسیای میانه و همسایگان افغانستان را بهطور جدی تحت تأثیر قرار داده است. اعتراف رسمی مقامات امنیتی اوزبیکستان به افزایش افراطگرایی، تروریسم، قاچاق مواد مخدر و فساد اداری، نشانهای روشن از شکست سیاستهای مبتنی بر مماشات، امتیازدهی یکطرفه و تعامل کورکورانه با امارت طالبان است.
این مقاله با رویکردی تحلیلی–آکادمیک، وضعیت فعلی و آینده امنیتی اوزبیکستان را در پیوند با تحولات افغانستان بررسی کرده و پیامدهای منطقهای این روند را برای سایر کشورهای همسایه افغانستان بهصورت خلاصه تحلیل میکند.
۱. مقدمه
افغانستان پس از سال ۲۰۲۱ بار دیگر به کانون تولید و صدور ناامنی در سطح منطقهای و فرامنطقهای تبدیل شده است. برخلاف تصور اولیه برخی کشورهای همسایه، بهویژه اوزبیکستان، مبنی بر اینکه تعامل اقتصادی و سیاسی با امارت طالبان میتواند ثبات نسبی ایجاد کند، شواهد میدانی و اظهارات رسمی مقامات امنیتی این کشور نشان میدهد که این رویکرد نهتنها به ثبات منجر نشده، بلکه تهدیدات امنیتی را تشدید کرده است.
۲. اعتراف رسمی اوزبیکستان: نشانهای از شکست سیاست تعامل
اظهارات قربانوف باخودیر، رئیس سرویس امنیت ملی اوزبیکستان، را میتوان یک نقطه عطف امنیتی در گفتمان رسمی این کشور دانست. تأکید او بر:
• افزایش افراطگرایی دینی
• رشد تروریسم فرامرزی
• دو برابر شدن کشفیات مواد مخدر
• گسترش فساد در نهادهای دولتی
همگی بیانگر آن است که تهدیدها نه فرضی، بلکه واقعی، جاری و ساختاری شدهاند.
این اعترافها در واقع بازتاب مستقیم پیامدهای سیاست چهارونیمساله تعامل بدون پیششرط با امارت طالبان است.
۳. افغانستان تحت حاکمیت طالبان؛ موتور تولید تهدید
۳.۱ افراطگرایی ایدئولوژیک
امارت طالبان با ماهیت ایدئولوژیک خود، بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم، الهامبخش گروههای افراطی منطقهای است. تضعیف مخالفان سیاسی و نظامی طالبان در داخل افغانستان، فضای بیرقیبی ایجاد کرده که نتیجه آن جسورتر شدن پروژه صدور ایدئولوژی امارتی به کشورهای همسایه است.
۳.۲ داعش خراسان و جنگ شناختی
افزایش تبلیغات چندزبانه داعش خراسان برای مخاطبان آسیای میانه، بهویژه در اوزبیکستان و تاجیکستان، نشان میدهد که افغانستان به پایگاه جنگ شناختی و ایدئولوژیک علیه دولتهای منطقه تبدیل شده است. فضای مجازی، همانگونه که مقامات اوزبیکستان هشدار دادهاند، ابزار اصلی این نفوذ است.
۳.۳ اقتصاد مواد مخدر و شبکههای فساد
افزایش چشمگیر قاچاق مواد مخدر، بهویژه مواد مخدر مصنوعی، نهتنها سلامت اجتماعی اوزبیکستان را تهدید میکند، بلکه با فساد ساختاری در نهادهای دولتی پیوند خورده و امنیت ملی را از درون فرسایش میدهد.
۴. اوزبیکستان؛ میان امنیت سخت و بحران نرم
۴.۱ اقدامات امنیتی سخت
اوزبیکستان با ساخت حصارهای مرزی، جادههای امنیتی و سیستمهای هشدار الکترونیکی تلاش کرده است مرزهای خود را ایمن سازد. این اقدامات اگرچه باعث کاهش نسبی نقض مرزها شده، اما تهدیدات نرم و فرامرزی را مهار نکرده است.
۴.۲ تهدیدات نرم و بلندمدت
• نفوذ ایدئولوژیک در میان جوانان
• گسترش مواد مخدر مصنوعی
• عادیسازی افراطگرایی دینی
• فرسایش مشروعیت دولت بهواسطه فساد
این عوامل در صورت تداوم، میتوانند سناریویی مشابه دهه ۲۰۰۰ میلادی را بازتولید کنند؛ با این تفاوت که اینبار شبکهها پیچیدهتر و فرامرزیتر شدهاند.
۵. سناریوهای آینده اوزبیکستان
سناریوی اول: تداوم مماشات
در این سناریو، تعامل بدون فشار با امارت طالبان ادامه مییابد. پیامد آن:
• تقویت گروههای افراطی همسو با طالبان
• افزایش ناامنی داخلی
• فشار تدریجی برای تغییر ساختار سیاسی–دینی
سناریوی دوم: بازنگری محدود
اوزبیکستان رویکردی محتاطانهتر اتخاذ میکند، اما بدون حمایت منطقهای. این سناریو تنها زمان بحران را به تعویق میاندازد.
سناریوی سوم: بازنگری راهبردی و منطقهای
همکاری امنیتی با سایر همسایگان افغانستان، حمایت از مهار افراطگرایی و فاصلهگذاری روشن با امارت طالبان. این تنها سناریوی پایدار است.
۶. تأثیرات منطقهای بر سایر همسایگان افغانستان (بهطور خلاصه)
• تاجیکستان: هدف مستقیم تبلیغات داعش خراسان و تهدیدهای ایدئولوژیک
• ترکمنستان: آسیبپذیر در برابر قاچاق و نفوذ خاموش
• پاکستان: نمونه عینی بازگشت افراطگرایی از افغانستان
• ایران: فشارهای امنیتی، مواد مخدر و بیثباتی مرزی
وجه مشترک همه این کشورها، نتایج منفی سیاست مماشات با طالبان است.
۷. نتیجهگیری
تحولات اخیر نشان میدهد که سیاستهای مبتنی بر ترس، امتیازدهی و تعامل کورکورانه با امارت طالبان، نهتنها امنیت کشورهای همسایه افغانستان را تضمین نکرده، بلکه زمینهساز تقویت افراطگرایی، تضعیف دولتها و تهدید ملتها شده است.
پیام روشن است:
امارت طالبان هرچه قدر قویتر شود، توسعهطلبتر و جسورتر خواهد شد.
کشورهای همسایه اگر در سیاستهای خود تجدیدنظر فوری و راهبردی نکنند، دیر یا زود با پیامدهای سنگینتری مواجه خواهند شد.
در نهایت، آنچه امروز در اوزبیکستان دیده میشود، نه یک حادثه مقطعی، بلکه نتیجه مستقیم سیاستهای خودکردهای است که نه درد دارد و نه درمان.