Оё Толибон дар масири фарсоиши роҳбурдӣ қарор гирифтааст?
Нависанда: Абдуносир Нурзод, пажӯҳишгари сиёсат ва геополитика, махсус барои “Сангар”
Толибонро наметавон сирфан як нерӯи сиёсӣ ба маънои мутаъорифи он донист. Ин гурӯҳ беш аз он ки бар рақобати сиёсӣ, мушорикати иҷтимоӣ ва тавлиди машрӯъият такя дошта бошад, бар қудрати низомӣ, сохтори идеологӣ ва эъмоли зӯр муттакӣ аст. Аз ин манзар, агар рӯзе фишори низомӣ ва амниятӣ бар ин гурӯҳ ба марҳилае бирасад, ки тавони ҳифзи сохтори қудратро аз он бигирад, бақои сиёсии Толибон низ бо пурсиши ҷиддӣ рӯбарӯ хоҳад шуд.
Дар ин нигоҳ, Толибон бештар маҳсули як вазъияти ҷангӣ аст, то як пружаи сиёсии пойдор. Дар адабиёти интиқодӣ дар бораи Афғонистон низ ин дидгоҳ матраҳ шудааст, ки қудратҳои бузург ва минтақаӣ дар давраҳои мухталиф аз нерӯҳои мусаллаҳ ва бозигарони ғайридавлатӣ барои пешбурди аҳдофи рақобатии худ истифода кардаанд. Бинобар ин, агар Толибон низ дар чунин чорчӯбе таъриф шавад, давоми он то ҳадди зиёде ба истимрори шароите вобаста хоҳад буд, ки барои он коркарди амниятӣ ва геополитикӣ эҷод кардааст.
Аз назари дохилӣ низ пурсиши муҳимме вуҷуд дорад: оё Толибон тавонистааст як пойгоҳи сиёсӣ ва иҷтимоии фарогир дар Афғонистон эҷод кунад? Мунтақидони ин гурӯҳ мӯътақиданд, ки Толибон фоқиди чунин пойгоҳи густардае аст ва ҳукумати он беш аз он ки бар ризояти умумӣ устувор бошад, бар контроли амниятӣ, сохтори идеологӣ ва инҳисори қудрат такя дорад.
Аз ҳамин ҷо як пурсиши асосӣ шакл мегирад: роҳбурди суқут ё фарсоиши Толибон аз куҷо оғоз мешавад?
Стратегияи “захми хунчакон”
Агар сенарияи фишори тадриҷӣ бар Толибонро дар назар бигирем, метавон аз мафҳуме ба номи “стратегияи захми хунчакон” сухан гуфт; роҳбурде, ки ҳадафи он лузуман шикасти ногаҳонии Толибон нест, балки эҷоди фишори мустамир, фарсоиши манобеъ, афзоиши ҳазинаҳои амниятӣ ва боз кардани ҷабҳаҳои мутаъаддид дар баробари ин гурӯҳ аст.
Дар чунин сенарияе, ҳамалоти ҳамоҳанг аз сӯи ҷараёнҳо ва ҷабҳаҳои мухталиф метавонад Толибонро ба тадриҷ аз вазъияти таҳоҷумӣ ба вазъияти дифоъӣ мунтақил кунад. Гурӯҳе, ки дар оғоз бар густариши контрол ва намоиши қудрат тамаркуз дорад, мумкин аст дар марҳилае маҷбур шавад бахши бузурге аз тавони худро сарфи ҳифозат аз марокиз, фармондеҳон, таъсисот ва масирҳои иртиботӣ кунад.
Ин фарояндро метавон дар се марҳилаи фарзӣ тасаввур кард:
Марҳилаи нахуст, дифоъи роҳбурдӣ:
Толибон ҳанӯз тавоноии ҳифзи ибтикори амалро дорад, аммо фишорҳои амниятӣ дар ҳоли афзоиш аст ва бахше аз тавони он сарфи муқобила бо таҳдидҳои пароканда мешавад.
Марҳилаи дувум, бунбасти роҳбурдӣ:
Бо афзоиши фишор, Толибон барои ҳифзи нерӯ ва манобеъ мумкин аст маҷбур шавад аз бархе манотиқи перомунӣ ақибнишинӣ кунад ва тамаркузи худро бар марокизи муҳимтар қарор диҳад. Дар ин марҳила, ҷуғрофиёи контрол аҳаммияти бештаре аз намоиши сиёсии қудрат пайдо мекунад.
Марҳилаи севум, таҳоҷуми роҳбурдӣ алайҳи Толибон:
Агар фишорҳо ба марҳилае бирасад, ки Толибон натавонад ҳамзамон аз манотиқи мухталиф муҳофизат кунад, мумкин аст ҳузури он дар бахшҳое аз кишвар бештар ҷанбаи намодин пайдо кунад ва ҳамалоти пароканда ё созмонёфта аз манотиқи мухталиф, тавони ҳукуматдории онро фарсуда созад.
Ин сенария, албатта, як пешбинии қатъӣ нест; балки як модели таҳлилӣ барои тавзеҳи чигунагии фарсоиши тадриҷии қудрати як ҳукумати мусаллаҳ аст.
Чаро масъалаи сиёсии Толибон таъйинкунанда аст?
Яке аз пурсишҳои муҳим ин аст, ки оё Толибон метавонад аз як нерӯи мусаллаҳ ва идеологӣ ба як бозигари сиёсии пойдор табдил шавад?
Мунтақидони Толибон мӯътақиданд, ки ин гурӯҳ ҳанӯз фоқиди як барномаи сиёсии ҷомеъ барои ҷомеаи чандқавмӣ ва чандлояи Афғонистон аст. Сохтори қудрати он низ беш аз он ки бар рақобати сиёсӣ, ниҳодсозӣ ва мушорикати иҷтимоӣ устувор бошад, бар фармондеҳии амудӣ, идеологияи мазҳабӣ ва сохтори амниятӣ такя дорад.
Мушкили дигар, маҷмӯае аз таноқузҳои сиёсати хориҷии Толибон аст. Ин гурӯҳ талош кардааст ҳамзамон бо қудратҳои мухталифи минтақаӣ ва ҷаҳонӣ робита барқарор кунад; аз Чин ва Русия гирифта то Эрон, Ҳинд, кишварҳои арабӣ ва ҳатто Иёлоти Муттаҳида. Аммо пурсиш ин аст, ки оё метавон барои муддати тӯлонӣ миёни манофеъи мутаъоризи ин бозигарон таъодул барқарор кард?
Оё Толибон метавонад ҳамзамон равобити амниятӣ бо Русия дошта бошад, бо Ҳинд таъомул кунад, бо Эрон ҳамкорӣ дошта бошад, барои сармоягузории Чин замина эҷод кунад, аз кишварҳои арабӣ пружа бигирад ва дар айни ҳол бо Иёлоти Муттаҳида низ вориди таъомули иқтисодӣ ва сиёсӣ шавад?
Ин танҳо як масъалаи дипломатӣ нест. Масъалаи аслӣ, таъорузи манофеъи қудратҳоест, ки ҳар кадом Афғонистонро аз зовияи мутафовите мебинанд.
Толибон наметавонад барои ҳамеша ҳамаи кортҳоро ҳамзамон бозӣ кунад. Дар як нуқта, мумкин аст тасмиме иттихоз кунад, ки манофеъи яке аз бозигарони муҳимро ба шакли ҷиддӣ таҳти таъсир қарор диҳад. Аз ҳамон ҷо, мумкин аст сатҳи таъомул ба фишор табдил шавад ва ҳимоят ё таҳаммули сиёсӣ ҷойи худро ба маҳор ва фишор бидиҳад.
Толибон ва масъалаи чандқавмии Афғонистон
Дар дохили Афғонистон низ Толибон бо як таноқузи сохторӣ мувоҷеҳ аст. Афғонистон ҷомеае чандқавмӣ, чандзабона ва чандфарҳангӣ аст, дар ҳоле ки сохтори қудрати Толибон ҳанӯз бо иттиҳоми тамаркузгароии қавмӣ ва инҳисори қудрат рӯбарӯ аст.
Ҳамзамон, Толибон машрӯъияти ҳукумати худро то ҳадди зиёде бар қироати хоссе аз дин ва мафҳуми “Иморати исломӣ” бино кардааст. Мунтақидони ин гурӯҳ мепурсанд, чӣ гуна метавон миёни иддаъои ҳукумати динӣ ва сиёсати хориҷии мубтанӣ бар тавофуқ, таъомул ва муомила бо қудратҳои мухталиф таъодул эҷод кард?
Аз ин манзар, масъалаи аслӣ фақат ихтилофи идеологӣ нест. Масъала, зарфияти як низоми сиёсӣ барои мудирияти маҷмӯае аз тазодҳои дохилӣ ва хориҷӣ аст.
Як пурсиши бузургтар: оё қудратҳои иттилоотӣ рӯи Толибон сармоягузории баландмуддат мекунанд?
Пурсиши муҳимми дигаре низ вуҷуд дорад: оё созмонҳои иттилоотӣ ва амниятии қудратҳои бузург ва минтақаӣ, Толибонро як сармоягузории сиёсии баландмуддат медонанд ё як абзори мақтаъӣ дар муъодилоти амниятӣ?
Дар ин ҷо бояд миёни “таъомули иттилоотӣ” ва “сармоягузории сиёсӣ” тафовут гузошт. Мумкин аст як сервиси иттилоотӣ бо як гурӯҳи мусаллаҳ иртибот барқарор кунад, аз он иттилоот бигирад, бо он музокира кунад ё ҳатто дар мақтаъе аз зарфияти он барои пешбурди як ҳадафи амниятӣ истифода кунад. Аммо ин илзоман ба маънои он нест, ки ҳамон гурӯҳро барои як назми сиёсии баландмуддат муносиб медонад.
Дар ин чорчӯб, номи созмонҳое монанди CIA ва MI6, ISI ва FSB, Вазорати амнияти давлатии Чин (MSS), MIT-и Туркия, GIP-и Арабистони Саудӣ, SSB-и Қатар, ниҳодҳои амниятии Аморот, DGSE-и Фаронса, BND-и Олмон ва CNI-и Испониё дар баҳсҳои марбут ба муҳити иттилоотии Афғонистон матраҳ мешавад. Аммо барои нисбат додани як “пружаи муштарак” ё “сармоягузории сиёсӣ” ба ҳар кадом аз ин созмонҳо, шавоҳиди мустақил ва мушаххас лозим аст ва сирфи ҳузур ё таъомул бо Толибон ба танҳоӣ чунин натиҷаеро собит намекунад.
Дар воқеъ, суоли муҳимтар ин аст: оё Толибон барои даврони пас аз мунозиа, он қадар инъитофи сиёсӣ ва зарфияти ниҳодӣ дорад, ки қудратҳои мухталиф ҳозир бошанд ояндаи Афғонистонро бар пояи бақои он тарроҳӣ кунанд?
Посух ба ин пурсишро наметавон сирфан бо иддаъо таъйин кард; бояд рафтори қудратҳои минтақаӣ ва ҷаҳонӣ, мизони таъомули дипломатӣ, навъи тавофуқҳо, сатҳи ҳимояти иқтисодӣ ва амниятӣ ва тағйири мавозеъи онҳо дар тӯли замон баррасӣ шавад.
Толибон; маҳсули як давраи гузор?
Пас аз хуруҷи Иёлоти Муттаҳида аз Афғонистон, ҷанги Украина, афзоиши танишҳои муртабит бо Эрон ва рақобати Амрико ва Чин бар сари Тайван ва Ҳинд–Уқёнусия, муҳити геополитикии минтақа дастхуши тағйироти ҷиддӣ шудааст. Дар чунин шароите, Афғонистон метавонад барои муддате аз рақобат миёни қудратҳои бузург ва минтақаӣ баҳраманд шавад.
Аммо баҳрамандӣ аз як халаъи геополитикӣ бо тазмини бақои сиёсӣ тафовут дорад. Мумкин аст Толибон дар як мақтаъ барои бархе бозигарон, гузинае қобили таъомул бошад, аммо ин илзоман ба маънои он нест, ки ҳамон бозигарон бақои онро барои баландмуддат тазмин хоҳанд кард. Дар сиёсати қудрат, эътилофҳо доимӣ нестанд; манофеъ тағйир мекунанд ва абзорҳое, ки дар як марҳила муфиданд, мумкин аст дар марҳилае дигар ба монеъ табдил шаванд.
Аз ҳамин манзар, агар Толибон натавонад худро аз як сохтори сирфан ҷангӣ ба як сохтори сиёсӣ бо пойгоҳи иҷтимоии густарда, зарфияти ниҳодӣ ва равобити мутавозини хориҷӣ табдил кунад, фишорҳои дохилӣ ва хориҷӣ метавонад ба тадриҷ онро вориди марҳилаи фарсоиш кунад.
Бинобар ин, суқути Толибон лузуман ба маънои як фурӯпошии ногаҳонӣ нест. Мумкин аст ибтидо аз фарсоиши машрӯъият, афзоиши ҳазинаҳои амниятӣ, густариши шикофҳои дохилӣ, фишори иқтисодӣ, коҳиши ҳимояти хориҷӣ ва аз даст рафтани ибтикори амали низомӣ оғоз шавад.
Дар чунин сенарияе, Толибон мумкин аст дар зоҳир ҳамчунон қудратманд бошад, аммо дар зери ин зоҳир, пояҳои қудрати он ба тадриҷ фарсуда шавад. Қудрати сиёсӣ гоҳе пеш аз он ки дар майдон суқут кунад, дар муҳосиботи ҳомиён ва рақибони худ суқут мекунад.