چرا روسیه درباره تهدید افغانستان هشدار می‌دهد، اما به کابل نزدیک‌تر می‌شود؟
نویسنده: فضل‌احمد معنوی، وزیر پیشین عدلیه افغانستان
در یک سال اخیر، اظهارات مقام‌های بلندپایه روسیه، از ولادیمیر پوتین و سرگئی لاوروف گرفته تا سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، ضمیر کابلوف، نماینده ویژه این کشور در امور افغانستان، و مسئولان سازمان‌های امنیتی منطقه، به‌گونه چشم‌گیری بر وضعیت افغانستان متمرکز بوده است.
هم‌زمان، سران کشورها و مقام‌های کشورهای آسیای مرکزی در نشست‌های دوجانبه و چندجانبه، بارها از پیامدهای امنیتی تحولات افغانستان ابراز نگرانی کرده‌اند.
مرور این اظهارات نشان می‌دهد که با وجود تفاوت در ادبیات و سطح نگرانی‌ها، یک نقطه مشترک میان مواضع این کشورها وجود دارد: افغانستان تحت حاکمیت طالبان به یکی از منابع جدی نگرانی امنیتی منطقه تبدیل شده است؛ اما در عین حال، همکاری با حاکمان کابل برای مدیریت این تهدیدها ضروری دانسته می‌شود.
این موضع دوگانه، واقعیت سیاست منطقه‌ای در قبال طالبان را آشکار می‌سازد: کشورهای منطقه از یک‌سو درباره خطر افغانستان تحت سلطه طالبان هشدار می‌دهند و از سوی دیگر، برای تأمین منافع امنیتی و ژئوپولیتیک خود، به تعامل با همین گروه ادامه می‌دهند.
در نشست‌های امنیتی سازمان همکاری شانگهای، سازمان پیمان امنیت جمعی و کشورهای مشترک‌المنافع، افغانستان به یکی از موضوعات محوری گفت‌وگوها تبدیل شده است. نشست مشترک این سه ساختار در مسکو در ۱۵ و ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶، نمونه روشنی از این تحول بود؛ نشستی که در آن، مبارزه با تروریسم، امنیت مرزها، قاچاق مواد مخدر و پیامدهای بی‌ثباتی افغانستان برای آسیای مرکزی مورد بحث قرار گرفت.
سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، در نشست امنیتی سازمان همکاری شانگهای در ماه می، از حضور حدود ۱۸ تا ۲۳ هزار جنگجو وابسته به بیش از ۲۰ گروه مسلح در افغانستان سخن گفت. او همچنین درباره فعالیت داعش خراسان، جابه‌جایی جنگجویان خارجی و احتمال گسترش ناامنی به کشورهای منطقه هشدار داد. این ارقام برآورد اعلام‌شده از سوی یک مقام روسی است؛ اما طرح چنین آماری در یک نشست بلندپایه امنیتی، به‌خوبی سطح نگرانی مسکو را نشان می‌دهد
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، نیز در ۱۶ اکتبر از حضور گروه‌های تروریستی در مناطق مرزی افغانستان با تاجیکستان، ترکمنستان و اوزبیکستان سخن گفت و نسبت به تلاش این گروه‌ها برای نفوذ به کشورهای آسیای مرکزی هشدار داد. او داعش خراسان را یکی از جدی‌ترین تهدیدها دانست و تأکید کرد که گروه‌های افراطی از افغانستان به‌عنوان سکوی گسترش فعالیت‌های تروریستی به آسیای مرکزی و روسیه استفاده می‌کنند.
این نگرانی‌ها تنها به روسیه محدود نیست. امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، در دیدار با ولادیمیر پوتین، نگرانی‌های امنیتی کشورش درباره افغانستان را مطرح کرد و پوتین نیز بر حفظ تماس نزدیک امنیتی با دوشنبه تأکید کرد. رئیس‌جمهور اوزبیکستان، شوکت میرضیایف، و صدر جباروف، رئیس‌جمهور قرغیزستان، نیز بر ارتباط مستقیم ثبات افغانستان با امنیت و توسعه آسیای مرکزی تأکید کرده‌اند.
برای تاجیکستان، این نگرانی جنبه فوری و جغرافیایی دارد؛ زیرا این کشور مرز طولانی با افغانستان دارد و حوادث مسلحانه در مناطق مرزی، از جمله حملاتی که اتباع چین و کارگران پروژه‌های اقتصادی را هدف قرار داده‌اند، حساسیت امنیتی دوشنبه را افزایش داده است. چین نیز به دلیل سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی و حضور اتباع خود در منطقه، نسبت به این تحولات بی‌تفاوت نیست.
بدون تردید، حضور شبکه‌های تروریستی فراملی در افغانستان و استفاده آن‌ها از خاک این کشور برای گسترش فعالیت‌های منطقه‌ای، یکی از جدی‌ترین نگرانی‌های امنیتی است. داعش خراسان، شبکه‌های وابسته به القاعده، گروه‌های مسلح آسیای مرکزی، جماعت انصارالله و تحریک طالبان پاکستان، هرکدام از منظر متفاوتی در محاسبات امنیتی کشورهای منطقه مطرح‌اند.
مسئله اساسی فقط حضور این گروه‌ها نیست؛ افغانستان به محیطی تبدیل شده است که در آن، شبکه‌های مسلح امکان جذب نیرو، آموزش، حفظ ارتباط با سایر گروه‌های تروریستی و زمینه‌سازی برای فعالیت‌های فرامرزی را دارند. این وضعیت در حالی ادامه دارد که طالبان پیوسته حضور گروه‌های تروریستی در قلمرو تحت سلطه خود را انکار می‌کنند.
افغانستان در معادلات ژئوپولیتیک روسیه
این تهدیدها در یک بستر ژئوپولیتیک گسترده‌تر مطرح می‌شوند. پس از خروج امریکا و ناتو از افغانستان، روسیه تلاش کرده است نقش خود را در معماری امنیتی آسیای مرکزی و اوراسیا تقویت کند. تأکید لاوروف بر ایجاد یک ساختار امنیتی مستقل اوراسیایی و مخالفت با گسترش نقش ناتو نشان می‌دهد که مسئله افغانستان برای مسکو فقط مبارزه با تروریسم نیست؛ بلکه بخشی از رقابت بر سر نفوذ و مدیریت امنیت منطقه نیز به شمار می‌رود.
روسیه از وضعیت امنیتی افغانستان به‌عنوان یکی از ابزارهای تثبیت جایگاه خود در آسیای مرکزی استفاده می‌کند. برجسته‌سازی تهدیدهای ناشی از افغانستان، کشورهای منطقه را بیش از پیش به سازوکارهای امنیتی تحت رهبری مسکو وابسته می‌سازد و به کرملین امکان می‌دهد نقش خود را به‌عنوان ضامن امنیت منطقه توجیه کند.
این سیاست برای مسکو اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا برخی جمهوری‌های آسیای مرکزی در سال‌های اخیر کوشیده‌اند روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود را متنوع سازند و از وابستگی سنتی به روسیه فاصله بگیرند. برجسته‌سازی خطر افغانستان به روسیه فرصت می‌دهد تا نگرانی امنیتی این کشورها را به اهرمی برای مهار گرایش‌های مستقل و غرب‌گرایانه آنان تبدیل کند.
به این ترتیب، تهدید افغانستان برای روسیه صرفاً یک نگرانی امنیتی نیست؛ بلکه در معادلات قدرت منطقه‌ای، فرصتی برای بازسازی و تحکیم حوزه نفوذ سنتی مسکو نیز محسوب می‌شود.
شراکت راهبردی یا معامله تاکتیکی؟
سرگئی شویگو در حالی از حضور هزاران جنگجوی مسلح و خطر گروه‌های تروریستی در افغانستان سخن می‌گوید که هم‌زمان از ایجاد شراکت همه‌جانبه با طالبان دفاع می‌کند. روسیه در ماه می ۲۰۲۶ توافق همکاری نظامی و تخنیکی با طالبان امضا کرد و مقام‌های دو طرف درباره تعمیر و بازسازی تجهیزات نظامی و توسعه همکاری‌های بعدی گفت‌وگو کردند.
سرگئی لاوروف نیز در نشست فرمت مسکو بر تقویت توانایی‌های ضدتروریستی طالبان، همکاری دستگاه‌های امنیتی و استخباراتی و حمایت تخنیکی از نهادهای امنیتی کابل تأکید کرد. ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رئیس‌جمهور روسیه در امور افغانستان، نیز از توسعه روابط اقتصادی و نظامی با طالبان سخن گفته است.
این سیاست نشانه اعتماد مسکو به طالبان نیست. روسیه تلاش می‌کند از طریق تعامل با طالبان، آنان را از محور امریکا و غرب دور نگه دارد، بر تحولات امنیتی افغانستان تأثیر بگذارد و دسترسی خود را به اطلاعات و سازوکارهای مهار تهدیدهای منطقه‌ای حفظ کند.
اما طالبان نیز از این بازی چندجانبه محاسبات خاص خود را دارند. این گروه ترجیح می‌دهد روابط خود را به یک محور محدود نسازد و از رقابت میان قدرت‌های بزرگ برای کسب امتیازهای سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک استفاده کند. تلاش طالبان برای حفظ ارتباط با غرب و امریکا، در کنار روابط با روسیه و چین، بخشی از همین سیاست موازنه‌سازی است.
با این حال، وزن اقتصادی امریکا و غرب در معادلات افغانستان با توانایی مالی روسیه و سایر قدرت‌های منطقه قابل مقایسه نیست. ورود میلیاردها دالر کمک بین‌المللی به افغانستان پس از سقوط جمهوریت، از طریق نهادهای سازمان ملل و سازمان‌های بشردوستانه، جدا از پول‌هایی که به‌گونه مستقیم به طالبان پرداخت می‌شود، در تثبیت نسبی اقتصاد و تأمین نقدینگی کشور نقش داشته است. این کمک‌ها ظاهراً به‌گونه مستقیم به طالبان پرداخت نشده‌اند؛ اما طالبان از موقعیت حاکمیتی خود و آثار اقتصادی ورود این منابع نیز بی‌تأثیر نمانده‌اند.
با وجود این، طالبان همچنان به حفظ ارتباط با غرب، به‌ویژه امریکا، نیاز دارند؛ زیرا دسترسی به منابع مالی، نظام بانکی بین‌المللی، تجارت، سرمایه‌گذاری و کاهش فشارهای سیاسی و اقتصادی برای بقای این گروه اهمیت حیاتی دارد.
در نتیجه، روابط روسیه و طالبان هنوز به یک تعامل راهبردی مبتنی بر اعتماد متقابل تبدیل نشده است. هر دو طرف بیشتر در حال انجام بازی‌های تاکتیکی و استفاده از فرصت‌های متقابل‌اند. روسیه می‌خواهد نفوذ خود را گسترش دهد و طالبان می‌خواهند از رقابت قدرت‌ها برای تحکیم بقای سیاسی خود بهره بگیرند. این رابطه بیش از آن‌که شراکت راهبردی باشد، یک معامله سیاسی و امنیتی مبتنی بر منافع متغیر است.
شمال افغانستان؛ عمق راهبردی و نگرانی تاریخی روسیه
ژئوپولیتیک افغانستان برای روسیه موضوع تازه‌ای نیست. شمال افغانستان از لحاظ تاریخی در محاسبات امنیتی روسیه جایگاه ویژه‌ای داشته است. این منطقه در گذشته به‌عنوان حوزه حایل میان قلمرو روسیه تزاری و هند بریتانوی اهمیت داشت و پس از آن نیز جایگاه خود را در محاسبات امنیتی شوروی و سپس فدراسیون روسیه حفظ کرده است.
برای مسکو، شمال افغانستان صرفاً بخشی از جغرافیای یک کشور همسایه نیست؛ بلکه عمق امنیتی و حوزه حساس پیرامونی آن محسوب می‌شود. هرگونه تغییر در توازن قدرت در این منطقه می‌تواند بر امنیت تاجیکستان، ازبکستان و سایر جمهوری‌های آسیای مرکزی تأثیر مستقیم بگذارد.
از همین رو، روسیه شمال افغانستان را به‌عنوان حوزه‌ای طبیعی و بی‌چون‌وچرا در نفوذ طالبان تلقی نمی‌کند. در محاسبات تاریخی و امنیتی مسکو، مردم بومی شمال و جریان‌های سیاسی و نظامی برخاسته از این منطقه نیز بخشی از معادلات قدرت‌اند. این موضوع به معنای حمایت بالفعل روسیه از مخالفان طالبان نیست؛ بلکه نشان‌دهنده آن است که مسکو نمی‌خواهد تمام ظرفیت‌های سیاسی و امنیتی شمال افغانستان را به‌صورت انحصاری در اختیار طالبان ببیند.
در همین چارچوب، محدود نگه‌داشتن روابط روسیه با جریان‌های مخالف طالبان را نیز باید بخشی از سیاست احتیاط، موازنه‌سازی و حفظ گزینه‌های آینده دانست. مسکو نه می‌خواهد به‌طور کامل به طالبان وابسته شود و نه در شرایط کنونی آماده است سرمایه‌گذاری سیاسی و امنیتی گسترده‌ای روی مخالفان آنان انجام دهد.
کشورهای منطقه از طالبان انتظار دارند فعالیت گروه‌های تروریستی را مهار کنند و اجازه ندهند از خاک افغانستان علیه دیگر کشورها استفاده شود؛ اما هم‌زمان، مقام‌های امنیتی همین کشورها از ناکافی بودن نتایج همکاری با طالبان سخن می‌گویند.
این وضعیت نشان می‌دهد که میان ادعای طالبان درباره تأمین امنیت افغانستان و ارزیابی امنیتی همسایگان فاصله قابل توجهی وجود دارد.
طالبان از یک‌سو خود را حاکم مسلط بر تمام قلمرو افغانستان معرفی می‌کنند و از سوی دیگر، مسئولیت حضور و فعالیت گروه‌های تروریستی را انکار می‌نمایند. شواهد و گزارش‌های سازمان ملل و ارزیابی‌های امنیتی کشورهای منطقه، این ادعا را به چالش کشیده‌اند. به‌ویژه رفتار متفاوت طالبان با گروه‌های مسلح، از جمله برخورد با داعش خراسان و مدارا یا حمایت از تحریک طالبان پاکستان، نشان می‌دهد که مسئله صرفاً ناتوانی امنیتی نیست؛ بلکه ملاحظات ایدئولوژیک و سیاسی نیز در سیاست طالبان دخالت دارند.
کشورهای منطقه باید درک کنند که امنیت پایدار افغانستان را نمی‌توان صرفاً با توافق‌های دوجانبه امنیتی و معامله با حاکمان غیرمشروع و فاقد پشتوانه مردمی تأمین کرد. همکاری امنیتی با طالبان، بدون توجه به ساختار سیاسی، ایدئولوژی حاکم و روابط این گروه با شبکه‌های مسلح، راه‌حل پایداری نخواهد بود.
ریشه بحران؛ انحصار قدرت و فقدان مشروعیت ملی
نگرانی امنیتی کشورهای منطقه را باید در کنار یک واقعیت سیاسی بنیادی‌تر بررسی کرد: افغانستان از یک ساختار سیاسی فراگیر، پاسخ‌گو و برخوردار از اعتماد عمومی محروم است.
حاکمیتی که قدرت سیاسی را در انحصار یک گروه و حلقه محدود قرار می‌دهد، مشارکت سیاسی و حقوق اساسی مردم را سرکوب می‌کند و در برابر جامعه و نهادهای مستقل پاسخ‌گو نیست، نمی‌تواند اعتماد پایدار داخلی و منطقه‌ای ایجاد کند.
امنیت تنها با حضور نیروهای مسلح، کنترول مرزها و صدور فرمان تأمین نمی‌شود. امنیت پایدار به مشروعیت سیاسی، رضایت مردم، حاکمیت قانون، عدالت، مشارکت ملی و روابط متوازن با جهان نیاز دارد.
نمی‌توان افغانستان را از نظر سیاسی منزوی، از نظر اجتماعی محروم از مشارکت و از نظر نهادی فاقد پاسخ‌گویی ساخت و در عین حال انتظار داشت که همسایگان آن به آینده امنیتی کشور اطمینان کامل داشته باشند.
طالبان با انحصار قدرت، حذف نیروهای سیاسی و اجتماعی، اعمال محدودیت‌های گسترده بر حقوق شهروندان و تبدیل ساختار دولت به ابزار فرمان‌برداری از یک حلقه محدود، افغانستان را از ظرفیت‌های لازم برای تأمین امنیت پایدار محروم کرده‌اند. این سیاست نه‌تنها بحران مشروعیت داخلی را عمیق‌تر ساخته، بلکه زمینه بی‌اعتمادی منطقه‌ای و بین‌المللی را نیز گسترش داده است.
امنیت منطقه از افغانستان ناامن و منزوی تأمین نمی‌شود؛ همان‌گونه که با مشروعیت‌بخشی تاکتیکی به یک حاکمیت انحصاری نیز نمی‌توان امنیت پایدار به وجود آورد.
راه‌حل واقعی، شکل‌گیری یک افغانستان باثبات، مستقل، برخوردار از مشروعیت ملی و دارای روابط متوازن با منطقه و جهان است. تا زمانی که این واقعیت سیاسی تحقق نیابد، کشورهای منطقه ناگزیر خواهند بود میان نگرانی از طالبان و ضرورت تعامل با آنان در نوسان بمانند؛ وضعیتی که نه برای افغانستان پایدار است و نه برای همسایگان آن منفعت درازمدتی خواهد داشت.