مهرگان وچند لایه گی آن در اسطوره وتاریخ آریایی
نویسنده: دکتر صاحب‌نظر مرادی، تاریخ‌نگار و نویسنده، مخصوص برای "سنگر" (افغانستان)
آریاییان جشن ها وپاسداشت های فراوانی از روزهای تاریخی خود داشته وبجا گذاشته اند.یکی ازین جشن‌های کهن در بزرگداشت مهر (میترا) و مفاهیمی مانند دوستی، پیمان، روشنایی، داد و سپاسگزاری برگزار می‌شده است که جشن مهرگان می باشد. این جشن از مهم‌ترین جشن‌های آریانای باستان، پس از نوروز، به شمار می رود، باید گفت که یک روایت واحد و قطعی برای پیدایش مهرگان وجود ندارد؛ بلکه برداشت های چند لایهٔ تاریخی و اسطوره‌ای در شکل‌گیری جشن مهرگان دخیل بوده اند.
۱. لایهٔ یا ونداشت اسطوره‌ای: (پیروزی فریدون بر ضحاک ماردوش)
در سنت‌های ایرانیِ پس از اسلام، یکی از مشهورترین روایت‌ها این است که مهرگان با پیروزی فریدون بر ضحاک ارتباط دارد. در برخی روایت‌ها، این پیروزی در روز مهر از ماه مهر رخ داده و فریدون پس از شکست ضحاک تاج‌گذاری کرده است. به همین دلیل، مهرگان به‌عنوان جشن پیروزی داد بر بیداد با پیروزی حق بر باطل نیز تعبیر شده است.
البته باید توجه داشت که این روایت بیشتر در منابع اسطوره‌ای و ادبیِ دورهٔ اسلامی برجسته شده و نمی‌توان با اطمینان گفت که علت اولیهٔ پیدایش مهرگان در آریانای باستان صرف همین واقعه بوده است.
۲. لایهٔ دینی: ( آیین مهری یا میترایسم)
باور دیگر آنست که نام مهرگان از مهر (میترا) گرفته شده است. میترا در سنت ایرانی با مفاهیمی مانند پیمان، راستی، عهد وفاداری و نور و روشنایی ارتباط داشت. بنابراین جشن مهرگان مقداری جنبه‌ای دینی و آیینی آریایی نیز داشته است.
۳. لایهٔ طبیعی و کشاورزی
جشن مهرگان معمولن در فصل در پاییز برگزار می‌شده؛ یعنی زمانی که فصل برداشت دهقان و رسیدن بسیاری از محصولات کشاورزی بوده است. از این جهت، جشن با سپاسگزاری، فراوانی، برداشت محصول و دگرگونی فصل وفراوانی نعمت نیز پیوند داشته است.
پس «چرا مهرگان را جشن می‌گرفتند؟»
به‌طور خلاصه، در طول تاریخ چند معنا روی هم قرار گرفته‌اند:
مهر و پیمان ،سپاسگزاری و فراوانی پاییزی ، پیروزی فریدون بر ضحاک و پیروزی داد بر بیداد که همه شکوهنده هستند. همین چندلایه بودن، یکی از دلایل اهمیت مهرگان در فرهنگ ایرانی است.
چند ویژگی مهم مهرگان:
• زمان برگزاری: در پاییز، در ماه مهر. در گاه‌شماری امروزی معمولاً روز شانزدهم مهر را روز مهرگان می‌دانند؛ هرچند در منابع و سنت‌های مختلف تاریخ‌های دیگری نیز ذکر شده است.
• مفهوم «مهر»: مهر در فرهنگ آریایی هم به معنای محبت و دوستی است و هم با ایزد مهر (میترا) ارتباط دارد؛ ایزدی مرتبط با پیمان، راستی و روشنایی.
آیین‌ها: مردم لباس‌های نو می‌پوشیدند و سفره‌ای می‌آراستند و خوراکی‌ها و میوه‌های فصل پاییزی، گل، آب و آینه و دیگر نمادها را بر سفره خود می‌گذاشتند.
اهمیت تاریخی: مهرگان تنها یک جشن خانوادگی نبود؛ در دوره‌های تاریخی، به‌ویژه در دربارهای شاهان چون جشن باشکوهی برگزار می‌شد و گاهی با دادن هدایا و برگزاری آیین‌های رسمی همراه بود.
پیوند مهرگان با پاییز: مهرگان را می‌توان جشن برداشت، فراوانی و سپاسگزاری از نعمت‌های الهی در زمین نیز دانست.
در فرهنگ ایرانی، نوروز نماد آغاز و زایش دوباره طبیعت است و مهرگان حال‌وهوای پاییز، برداشت محصول و سپاسگزاری دارد.
از نظر تاریخی، مهرگان بسیار مهم‌تر از یک جشن فصلی ساده بوده است. اهمیت آن را می‌توان در چند مرحله دید:
1 - ریشه‌های بسیار کهن آریایی
مهرگان دست‌کم از دورهٔ هخامنشی شناخته شده است. چنان که گفتیم نام آن با «مهر/میثرا» پیوند دارد؛ مفهومی که با پیمان، تعهد و داوری ارتباط داشته است. منابع پژوهشی همچنین مهرگان را با جشن پاییزی و اعتدال پاییزی مرتبط می‌دانند.
2 - جشنی از سطح عوام تا دربار های شاهنشاهی
در آریانای باستان، مهرگان تنها مراسمی مردمی نبود. دربار ها نیز آن را با طنطنه برگزار می‌کردند و با بار عام، پذیرایی، هدایا و آیین‌های سلطنتی همراه بود. حتی در منابع مربوط به هخامنشیان، از جشن Mithracina (مهرگان) یاد شده است.
3 - اهمیت مهرگان در دورهٔ ساسانی
در دورهٔ ساسانیان غربی وکوشانیان شرقی وباختری نوروز و مهرگان از جشن‌های بزرگ تقویمی بودند و نظام برگزاری چندروزهٔ آنها تثبیت شد. بنابراین مهرگان بخشی از ساختار رسمی و فرهنگی در دوره ساسانی هت بود.
4 - مهرگان پس از سقوط ساسانیان از میان نرفت
این نکته بسیار مهم است: با ورود اسلام، مهرگان کاملاً ناپدید نشد. در دورهٔ عباسی و سپس در دربارهای ایرانیِ سامانی، زیاری، غزنوی، غوری وپیش از دوره مغل و دیگر حکومت‌های در ایران وخراسان همچنان برگزار می‌شد، هرچند جنبهٔ دینی زرتشتی آن تا حد زیادی تغییر کرده بود.
5 - نمادی از تداوم فرهنگ آریایی
در قرون نخست اسلامی، نوروز، مهرگان و سده برای بسیاری از ایرانیان به نوعی یادآور گذشته و سنت‌های ایران پیش از اسلام بودند. شعر فارسی و عربی نیز بارها از مهرگان ( مهرجان) یاد کرده‌اند.
پس مهرگان یکی از پیوندهای تاریخی مهم میان ایران وخراسان باستان با فرهنگ آریایی دورهٔ اسلامی است؛ جشنی که از سنت‌های کهن ایرانی به دوره‌های بعد منتقل شد و با وجود دگرگونی‌های دینی و سیاسی، قرن‌ها در فرهنگ و ادبیات آریایی زنده ماند.
بله. مهرگان محدود به سرزمین ایرانِ امروزی نبود؛ اما باید میان «جغرافیای سیاسی ایران باستان» و ایران کنونی تفاوت گذاشت.
در دوره‌های باستانی، جشن مهرگان در بخش‌هایی از قلمرو گستردهٔ ایران و سرزمین‌هایی که تحت نفوذ فرهنگ آریایی بودند برگزار می‌شد. از جمله:
- آسیای مرکزی ومیانه، به‌ویژه نواحی سغد و خوارزم؛ مرو وسایر محلات آریایی.
- در خراسان (افغانستان امروزی) تا تاجیکستان ، ازبکستان وترکمنستان امروزی؛
- بین‌النهرین و نواحی غربی ایران در دوره‌هایی که زیر فرمان شاهنشاهی‌های ایرانی بودند؛
- و در دوره‌های بعد، در برخی از ساحات فرهنگی ایرانیِ در شرق جهان اسلام نیز سنت مهرگان ادامه یافت.
یک نکتهٔ جالب این است که مهر/میترا خودش پیش از شکل‌گیری آیین‌های متأخر ایرانی، در جهان هند و ایرانی سابقه داشت و بعدها پرستش میترا در شکل متفاوتی حتی به یونان و بیرانتین ( روم شرقی)نیز رسید. اما جشن «مهرگان» به معنای ایرانیِ آن را نباید مستقیماً با آیین میترایی روم یکی دانست؛ این دو از نظر تاریخی با هم مرتبط‌اند، ولی یک پدیدهٔ واحد نیستند.
همچنین در دورهٔ اسلامی، مهرگان در دربارهای خارج از ایرانِ امروزی، به‌خصوص در ماوراءالنهر و خراسان تاریخی، همچنان شناخته‌شده و گاه با شکوه برگزار می‌شد.
خوشحال هستم که امروز فرزندان آریایی در هرکجایی که هستند وبخصوص در ایران وتاجیکستان به خاوص ودلگرمی از جشن های آریایی پاسداشت به عمل می آورند.
