در این فیلم حدود ۸۰ هنرمند از تاجیکستان و ازبکستان نقشهای اصلی و دیگر نقشها را ایفا کردهاند و سازندگان قصد دارند افزون بر فیلم سینمایی دوونیمساعته، یک سریال ۸ تا ۹ قسمتی را نیز برای نمایش آماده کنند.
دوشنبه، ۱۷ نوامبر – اسپوتنیک تاجیکستان. «تاجیکفیلم» پس از پنج سال از تکمیل فیلم «درخشش اختران: جامی و نوایی» خبر داد.
این اثر نخستین فیلم تاریخی ساختهشده در دوران استقلال تاجیکستان به شمار میرود. چنانکه کارگردانان فیلم گفتهاند، در ابتدا قرار بود روند تولید آن سه سال به طول بینجامد.
به گفته محمدسعید شاهیان، مدیر «تاجیکفیلم»، دلیل اصلی طولانی شدن روند تولید، ویژگیهای خاص خود این پروژه بوده است؛ زیرا تمامی مراحل، از نگارش فیلمنامه گرفته تا فیلمبرداری و حتی تأمین مالی، باید میان دو کشور تهیه، هماهنگ و نهایی میشد.
مدیر «تاجیکفیلم» گفت: «دو سال روی فیلمنامه کار شد. فیلمنامه باید در شوراهای هنری دو کشور به تصویب میرسید. تنها در تاجیکستان، هشت دانشمند، پژوهشگر و مشاور در تهیه فیلمنامه شرکت کردند و از بیش از ۱۴۰۰ اثر ادبی و منبع استفاده شد. ما با ۱۸ وزارتخانه، آکادمی علوم، اتحادیه نویسندگان، اتحادیه نقاشان و اتحادیه طراحان تاجیکستان سروکار داشتیم. همکاران ازبکستانی ما نیز در تاشکند با همین دشواریها روبهرو بودند».
تصمیم برای ساخت فیلم مشترک تاریخی «درخشش اختران: جامی و نوایی» در سال ۲۰۲۱، هنگام سفر شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبکستان، به تاجیکستان و دیدار او با همتای تاجیکش، امامعلی رحمان، اعلام شد. این زمانی بود که دو کشور همسایه روابط خود را به سطح بالاتری ارتقا میدادند و انتظار میرفت این فیلم نیز در تحکیم و گسترش این روابط نقش خود را ایفا کند.
مدیر «تاجیکفیلم» بدون اشاره به «دستور سیاسی» رهبران دو کشور افزود که پس از گردهم آمدن گروههای کاری، بحثهای طولانی درباره محتوای فیلم نیز صورت گرفت، زیرا هر طرف انتظارات خاص خود را داشت.
محمدسعید شاهیان گفت: «تاریخ را نمیتوان تغییر داد. در فیلم باید جایگاه استادی جامی و شاگردی نوایی بر اساس منابع تاریخی حفظ میشد و برجستگی هر دو شخصیت به تصویر درمیآمد. بحثها طولانی بود، اما سرانجام به توافق رسیدیم و فیلمبرداری در سال ۲۰۲۴ آغاز شد». .
مولانا عبدالرحمان جامی، شاعر و متفکر بزرگ تاجیک، و میر علیشیر نوایی، دولتمرد و بنیانگذار ادبیات ازبک، از شخصیتهایی هستند که در قرن پانزدهم میلادی زندگی کردهاند. بر اساس منابع تاریخی، عبدالرحمان جامی در پیدایش ادبیات کلاسیک ازبک، بهویژه در پرورش بنیانگذار آن، علیشیر نوایی، نقش برجستهای داشت. نوایی یکی از بیگهای خردمند و روشنفکر دربار سلطان حسین میرزای تیموری و از حامیان فرهنگ و ادبیات زمان خود بود. او طبع شاعری داشت و به فارسی شعر میسرود. نوایی به توصیه جامی به زبان ازبکی شعر گفت و ادبیات کلاسیک ازبک با اشعار او آغاز شد.
«فیلم مردانه»
به این ترتیب، «درخشش اختران: جامی و نوایی» یک فیلم هنری ـ تاریخی است که باید این حقیقت تاریخی را به تصویر بکشد؛ حقیقتی که بازتابدهنده روابط دوستانه تاجیکها و ازبکها در قرن بیستویکم نیز هست. این فیلم بهطور مشترک از سوی کارگردانان تاجیک و ازبک و در قلمرو تاجیکستان و ازبکستان فیلمبرداری شده است.
فیضالله فیضاف، کارگردان مشترک فیلم از تاجیکستان، میگوید که در این فیلم حدود ۴۰ هنرمند از تاجیکستان و بیش از ۴۰ هنرمند از ازبکستان نقشهای اصلی و دیگر نقشها را ایفا کردهاند.
کارگردان گفت: «بیشتر بازیگران مرد هستند. میتوان گفت یک «فیلم مردانه» ساخته شده است. تنها پنج تا شش زن در آن نقش بازی کردهاند، زیرا در تاریخ آن دوران و حتی در منابع تاریخی زمان جامی و نوایی، زنان نقش کمرنگی دارند. حتی نام همسر حضرت جامی را نیز از اشعار او پیدا کردیم».
وی افزود که فیلمنامه به ۱۱۰ صحنه تقسیم شده است که از این میان، ۵۴ صحنه مربوط به تاجیکستان و ۵۶ صحنه مربوط به ازبکستان است.
کارگردان گفت: «صحنهها در شهرهای دوشنبه و خجند، قلعه حصار، آبگیر قیراقوم، پاویونهای «تاجیکفیلم» در تاجیکستان و شهرهای تاشکند و بخارا و همچنین مناطق مرزی ازبکستان با افغانستان و ترکمنستان فیلمبرداری شدند. تنها در تاجیکستان ۱۲۰۰ نفر در صحنههای جمعی شرکت کردند. در مجموع، فیلمبرداری فقط ۸۰ روز زمان برد».
به گفته او، اکنون دو نسخه از فیلم در اختیار کارگردانان قرار دارد که یکی دو ساعت و ۴۰ دقیقه و دیگری پنج ساعت است.
فیضالله فیضاف گفت: «پس از نمایش نسخه نخست فیلم که به زبانهای تاجیکی و ازبکی آماده شده و زیرنویس روسی و انگلیسی نیز دارد، با همتایان خود در ازبکستان توافق خواهیم کرد که با نسخه کامل فیلم چه کنیم. ظاهراً یک سریال هشت تا نُه قسمتی ساخته خواهد شد».
کارگردان تاجیک میگوید یکی از مشکلات ساخت فیلم، نبود لباس، کفش و دیگر وسایل و عناصر تاریخی بود که برای بازسازی و نمایش فضای آن دوران ضرورت داشت.
کارگردان گفت: «لباسهای تاریخی از دوران بوریس کیمیاگرف باقی مانده بودند. اگر پیش از ما یک فیلم تاریخی ساخته میشد، شاید با این مشکل روبهرو نمیشدیم. تمام لباسها پاره و غیرقابل استفاده بودند».
وی افزود که در مجموع، ۱۱۰۰ دست لباس تاریخی نو و ۴۰۰ جفت کفش برای فیلم دوخته شد که نقاشان و طراحان در این زمینه همکاری کردند.
«میلیونها»
به گفته محمدسعید شاهیان، مدیر «تاجیکفیلم»، در آغاز هزینههای فیلم میان تاجیکستان و ازبکستان به نسبت ۴۰ به ۶۰ تقسیم شده بود، زیرا قرار بود بیشتر صحنهها در کشور همسایه فیلمبرداری شوند.
او گفت: «اما بعداً تصمیم گرفتیم که هر کشور هزینههای گروه خود را بر عهده بگیرد. بر اساس اطلاعاتی که همکاران ما در اختیارمان گذاشتهاند، ازبکستان حدود ۲.۵ میلیون دلار برای فیلم اختصاص داده است. اینکه چه مقدار از این پول هزینه شده، برای ما روشن نیست».
وی افزود که دولت تاجیکستان در سال ۲۰۲۴ برای این فیلم ۱۱.۸ میلیون سامانی اختصاص داد و بعداً این رقم به ۱۴ میلیون و ۶۳۰ هزار سامانی رسید که از این میان، ۱۳ میلیون و ۲۶۳ هزار سامانی هزینه شده است.
مدیر «تاجیکفیلم» گفت: «این مبلغ تمام هزینههای سفرهای کاری، دستمزد هنرمندان، دوخت لباس و کفش، هزینههای امور فنی، صحنههای جمعی و دیگر موارد را دربر میگیرد. برای نمونه، ما ۴۰ هزار دلار برای کارهای گرافیکی هزینه کردیم. در این میان، حتی نهادهای ذیربط نیز بررسیهای خود را درباره این مبالغ انجام دادند».
«یک دیگ و دو آشپز»
سفر حقداداف، رئیس اتحادیه سینماگران تاجیکستان و همزمان یکی از نویسندگان فیلم «درخشش اختران: جامی و نوایی»، میگوید که در تجربه کاری خود برای نخستین بار با چنین وضعیتی روبهرو شده است که یک فیلم را دو طرف بسازند؛ درست مانند اینکه بر سر یک دیگ، دو آشپز با دیدگاهها و تجربههای متفاوت قرار داشته باشند.
او گفت: «اینکه در دو کشور بنشینیم و یک فیلمنامه بنویسیم، کار بسیار پیچیدهای بود. تصور کنید که یک غذا را دو نفر میپزند؛ دو کارگردان، دو فیلمبردار، دو طراح صحنه، دو نقاش... در این میان، من و رستم جابراف، همتای ازبکستانیام، نقش هماهنگکننده میان گروههای فنی و خلاق، از جمله مشاوران، زبانشناسان و ادبیاتشناسان را بر عهده داشتیم».
وی افزود که داستان اصلی فیلم درباره دو شاعر و دو متفکر است که تصمیم میگیرند از وقوع یک جنگ و خونریزی یا فتنهای بزرگ میان دو حاکم جلوگیری کنند و صلح و آشتی به ارمغان آورند.
سفر حقداداف گفت: «در ضمن، داستانها و لحظات بسیاری از زندگی این دو بزرگوار را نیز در فیلم گنجاندیم. امیدواریم که در نشان دادن بزرگی آنان موفق شده باشیم».
در همین حال، فیلم «درخشش اختران: جامی و نوایی» که داستان دو شخصیت بزرگ و نماد دوستی جاودانه مردم تاجیک و ازبک را روایت میکند، در زمانی ساخته شده است که در شبکههای اینترنتی، از سوی برخی محافل خاص خارجی، مطالب اختلافبرانگیز درباره موضوعات تاریخی و فرهنگی میان تاجیکها و ازبکها منتشر میشود.
«فیلم به هدف رسید»
ظاهراً هدف از ساخت این فیلم، تأکید بر همزیستی مسالمتآمیز دو ملت بوده است؛ همزیستیای که دستکم در ۵۰۰ سال گذشته ادامه داشته و تصمیم برای ساخت فیلم نیز به همین منظور در سطح رهبران دو کشور گرفته شده است.
قربان صابر، هنرمند شایسته تاجیکستان و بازیگر نقش عبدالرحمان جامی، میگوید که این فیلم دستکم در سطح سازندگان و هنرمندانی که در آفرینش آن سهم داشتند، رسالت خود را انجام داده است.
قربان صابر گفت: «در روزهای نخست، هر کسی لحاف را به سوی خود میکشید. بچههای تاشکند میگفتند: «ما بچههای تاشکند هستیم» و بچههای ما میگفتند: «ما بچههای دوشنبه هستیم». اما وقتی نه یک روز و دو روز، بلکه ماهها گذشت و فیلمبرداری ادامه یافت، سرانجام روز آخر هم فرا رسید. دلمراد، کارگردان ازبکستانی، با صدای بلند اعلام کرد: «فیلمبرداری تمام شد!» من فکر میکردم حالا همه وسایل خود را جمع میکنند و میروند. اما چنین نشد. چنان گریه و زاری و آغوشکشیدنهایی آغاز شد که زبان از توصیف آن عاجز است».
وی افزود که ما بهصورت موازی کار میکردیم و احساس نمیشد که یک گروه هستیم؛ گویی رشتههایی جداافتاده از یکدیگر بودیم.
این هنرمند گفت: «اما در روزهای پایانی فیلمبرداری در بخارا، این دو گروه به یک گروه تبدیل شدند که برای تحقق یک آرزوی بزرگ تلاش میکرد. ما نمیتوانستیم درباره دوستی و رفاقت فیلم بسازیم، اما خودمان دوست و رفیق نباشیم. خوشبختانه این اتفاق افتاد و فیلم به هدف خود رسید».
قرار است فیلم «درخشش اختران: جامی و نوایی» از ۱۶ نوامبر، روز رئیسجمهور تاجیکستان، در تمامی سینماهای تاجیکستان و ازبکستان با حضور سازندگان و هنرمندان فیلم از هر دو کشور به نمایش گذاشته شود.