روسیه از اتحاد با گروهی که از رقابت قدرتهای بزرگ به سود خود بهره میبرد، چه انتظاری دارد؟
نویسنده: فضل احمد معنوی، وزیر پیشین عدلیه افغانستان، مخصوص برای «سنگر»
روسیه در بخش بزرگی از تاریخ معاصر خود نتوانسته است با اسلام سیاسی و جریانهای مذهبی مستقل از حاکمیت کنار بیاید. اما در سالهای اخیر، نشانههایی از تغییر در رویکرد مسکو دیده میشود؛ رویکردی که بر اساس آن، روسیه میکوشد با یکی از سختگیرترین قرائتهای سنتی و افراطی اسلام سیاسی، یعنی طالبان، رابطه دوستی و همکاری برقرار کند.
تجربه تاریخی نشان داده است که قدرتهای بزرگ غربی، در مقاطع مختلف، با قرائتهای گوناگون اسلام سیاسی، سنتی و حتی سلفی افراطی، بر مبنای منافع استراتژیک خود تعامل کردهاند و از ظرفیت این جریانها برای پیشبرد اهداف سیاسی و ژئوپولیتیک خویش بهره بردهاند.
برای نمونه، ایالات متحده و متحدان غربی آن در دوران جنگ سرد، با حمایت گسترده از مجاهدین افغانستان، که بخش مهمی از آنان از جریانهای اسلامگرای متأثر از اندیشه اخوانالمسلمین مصر بودند، توانستند جبههای نیرومند در برابر ارتش اتحاد شوروی ایجاد کنند. این حمایتها در کنار عوامل دیگر، به شکست راهبرد نظامی شوروی در افغانستان و تشدید بحرانهای داخلی آن انجامید؛ بحرانی که سرانجام در فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال دوباره جمهوریهای تشکیلدهنده آن نقش داشت.
ایالات متحده با جریانهای سلفی عربستان سعودی نیز، با وجود قرائت سختگیرانه مذهبی آنان، روابط نزدیک و گسترده سیاسی، اقتصادی و امنیتی داشته است. اختلافات مذهبی هیچگاه مانع شکلگیری این مناسبات استراتژیک نشد و منافع اقتصادی و سیاسی قابل توجهی برای هر دو طرف به همراه داشت. واشنگتن با اسلام سنتی در کشورهایی چون پاکستان، بنگلهدیش، مالیزیا و اندونیزیا نیز مشکلی اساسی نداشته و روابط خود را بر اساس منافع مشترک تنظیم کرده است.
اما تجربه روسیه متفاوت بوده است. مسکو در دوران اتحاد جماهیر شوروی، با مذهبیبودن جوامع مسلمان جمهوریهای آسیای میانه و گرایشهای دینی آنان، برخوردی سازگارانه نداشت. با آنکه دولت شوروی در این جمهوریها خدمات اجتماعی و زیرساختهای گستردهای ایجاد کرد، سیاستهای محدودکننده مذهبی و برخورد ایدئولوژیک با اسلام، نوعی بیاعتمادی و فاصله میان حاکمیت شوروی و بخش مذهبی جوامع مسلمان به وجود آورد؛ فاصلهای که آثار آن در دوره پس از فروپاشی شوروی نیز بهکلی از میان نرفت.
اکنون، پس از گذشت نزدیک به یکونیم قرن از گسترش نفوذ روسیه در بخشهایی از جهان اسلام و آسیای میانه، به نظر میرسد مسکو به این نتیجه رسیده است که باید در روش و سیاست خود بازنگری کند. بهویژه پس از ورود نیروهای چچنی به جنگ اوکراین و برجستهشدن نقش آنان در میدان نبرد، نگاه کرملین به ظرفیتهای جوامع مسلمان داخل فدراسیون روسیه نیز ابعاد تازهای یافته است. تحولات مناطق مسلماننشین روسیه و نقش نیروهای مذهبی در معادلات امنیتی آن کشور، بدون تردید در محاسبات جدید مسکو بیتأثیر نبوده است.
روسیه در نیمه دوم حضور نظامی امریکا در افغانستان، بهتدریج روابط پنهانی با طالبان برقرار کرد. این روابط به مرور آشکارتر شد و سرانجام مسکو زمینه برگزاری نشستها و کنفرانسهایی را فراهم ساخت که نمایندگان طالبان نیز در آن حضور یافتند. به این ترتیب، گروهی که زمانی در فهرست گروههای ممنوعه و تروریستی روسیه قرار داشت، بهتدریج از یک دشمن امنیتی به طرف مذاکره و سپس شریک سیاسی مسکو تبدیل شد.
با خروج نیروهای امریکایی از افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت، مناسبات دو طرف وارد مرحله تازهای گردید. روسیه، در کنار حفظ تماسها و روابط خود با مخالفان طالبان، بهتدریج مناسبات نزدیکتری با حاکمیت این گروه برقرار کرد؛ تا آنجا که در سال ۲۰۲۶ گام تاریخی بهرسمیتشناختن حکومت طالبان را برداشت.
از آن زمان، روابط دو طرف هر روز ابعاد گستردهتری یافته است. گزارشها از امضای توافق همکاریهای لوژستیکی و امنیتی میان وزارتهای دفاع دو کشور حکایت دارد؛ هرچند محتوای کامل این سند تاکنون بهگونه عمومی منتشر نشده و جزئیات آن در دسترس نیست. با این حال، نشانههایی از همکاریهای فنی و نظامی، از جمله در زمینه ترمیم و آمادهسازی طیارههای جنگی و وسایط محاربوی، مشاهده میشود.
این تحول پرسشهای جدی را مطرح میکند: چگونه گروهی که دیروز در فهرست گروههای ممنوعه روسیه قرار داشت، امروز به یکی از دوستان نزدیک مسکو تبدیل شده است؟ آیا روسیه از گرایشهای افراطی طالبان و ارتباطات این گروه با برخی جریانهای دیگر منطقهای غافل است؟ یا آنکه منافع فوری سیاسی و امنیتی، مسکو را وادار کرده است تا خطرات درازمدت این رابطه را نادیده بگیرد؟
این در حالی است که طالبان، با وجود نزدیکی به روسیه، روابط و تماسهای خود را با ایالات متحده نیز حفظ کردهاند و از کمکها و انتقال نقدینگی امریکا که در ثبات نسبی پولی افغانستان زیر سلطه این گروه نقش داشته، بهرهمند شدهاند. چنین وضعیتی نشان میدهد که طالبان در سیاست خارجی خود، برخلاف تصور برخی طرفهای منطقهای، به یک محور و بلوک سیاسی وفادار نماندهاند؛ بلکه میکوشند از رقابت قدرتهای بزرگ برای تثبیت حاکمیت خود امتیاز بگیرند.
روسیه از این رابطه چه میخواهد و در برابر آن چه چیزی به دست میآورد؟
آسیای مرکزی حوزه سنتی نفوذ و یکی از مهمترین کمربندهای امنیتی روسیه محسوب میشود. در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، گروهها و جریانهای مسلحی حضور دارند که میتوانند امنیت مرزهای شمالی افغانستان و حتی ثبات داخلی جمهوریهای آسیای میانه را تهدید کنند. برخی از این گروهها توانایی تحرک و مانور در مناطق مرزی و فراتر از آن را دارند. بنابراین، این پرسش کاملاً بجاست که روسیه چرا در برابر چنین تهدیداتی سکوت میکند و امتیازات سیاسی و دیپلماتیک خود را یکجانبه در اختیار طالبان قرار میدهد؟
طالبان تاکنون نتوانستهاند به تعهدات مورد انتظار کشورهای منطقه، از جمله روسیه، جمهوریهای آسیای میانه، پاکستان، چین و ایران، بهگونهای قابل اعتماد عمل کنند. حضور و فعالیت گروههای مسلح خارجی در افغانستان همچنان یکی از نگرانیهای اساسی این کشورهاست. با این حال، مسکو به گسترش روابط خود با طالبان ادامه میدهد؛ گویی نگرانیهای امنیتی منطقه در برابر ملاحظات سیاسی آن اهمیت کمتری یافته است.
در مقابل، طالبان برای ترکیه امتیاز امنیتی قابل توجهی قائل شدهاند. ترکیه که از اعضای مهم پیمان ناتو و دارای روابط نزدیک با غرب و ایالات متحده است، توانسته است در زمینه مقابله با تهدیدهای امنیتی خود از همکاری طالبان بهرهمند شود. گزارشهایی نیز درباره بازداشت یک فرد متهم به عضویت در داعش خراسان در افغانستان و انتقال او به ترکیه منتشر شده است.
این موضوع پرسش دیگری را به میان میآورد: آیا طالبان حاضرند چنین امتیازهایی را در اختیار سایر کشورهای منطقه نیز قرار دهند؟ اگر پاسخ مثبت است، چرا تاکنون نشانههای مشابهی از همکاری مؤثر و قابل اعتماد با روسیه، کشورهای آسیای میانه، چین و ایران دیده نمیشود؟
در همین حال، نشانههایی از کاهش گرمی روابط چین و طالبان نیز به چشم میخورد. به نظر میرسد پکن از وعدههای تحققنیافته و رفتار غیرقابل پیشبینی طالبان در مناسبات سیاسی و اقتصادی به ستوه آمده باشد. دستکم آن گرمی و شتاب اولیه در روابط دو طرف مانند گذشته مشاهده نمیشود و برخی پروژههای اقتصادی نیز با کندی و کاهش تحرک مواجه شدهاند. با وجود این، روسیه همچنان با جدیت در پی تحکیم روابط خود با طالبان است.
مبنای اصلی این مناسبات چیست؟ آیا مسکو واقعاً به این باور رسیده است که طالبان میتوانند شریک قابل اعتماد امنیتی و سیاسی آن باشند، یا این نزدیکی صرفاً بخشی از یک محاسبه موقت در برابر فشارهای ژئوپولیتیک غرب است؟ این رابطه تا کجا ادامه خواهد یافت و روسیه در برابر امتیازهایی که به طالبان میدهد، چه تضمینهایی دریافت کرده است؟
منازعه پاکستان و طالبان؛ آزمون دشوار سیاست روسیه
تشدید منازعه میان پاکستان و طالبان میتواند روسیه را بار دیگر در یک تنگنای دشوار سیاسی و امنیتی قرار دهد. پاکستان، بهعنوان یکی از بازیگران مهم منطقه و کشوری دارای روابط دیرینه با مسکو، در یک سوی این معادله قرار دارد و طالبان، که روسیه اکنون بهگونه رسمی با آنان رابطه برقرار کرده است، در سوی دیگر.
در چنین وضعیتی، مسکو چگونه میتواند میان دو طرفی که هر یک مطالبات و نگرانیهای امنیتی متفاوتی دارند، تعادل برقرار کند؟ آیا روسیه حاضر است بهخاطر حفظ روابط با طالبان، مناسبات خود با پاکستان را به خطر اندازد؟ یا در صورت تشدید بحران، ناگزیر خواهد شد از امتیازدهی یکجانبه به طالبان دست بردارد؟
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که جنگ اوکراین روسیه را درگیر یک بحران طولانی نظامی، سیاسی و اقتصادی ساخته است. حمایت گسترده غرب از اوکراین، هزینههای سنگینی بر مسکو تحمیل کرده و منابع نظامی، مالی و انسانی این کشور را بهشدت درگیر ساخته است. در چنین شرایطی، طبیعی است که کرملین نخواهد در جبهه دیگری، بهویژه در افغانستان و آسیای مرکزی، با بحران امنیتی تازهای روبهرو شود.
شاید یکی از انگیزههای اصلی نزدیکی روسیه به طالبان همین باشد: مسکو میخواهد از ایجاد یک دردسر امنیتی تازه در جنوب آسیای مرکزی جلوگیری کند و اطمینان یابد که افغانستان به میدان فعالیت نیروهایی تبدیل نمیشود که بتوانند امنیت مرزهای روسیه و متحدان منطقهای آن را تهدید کنند. اما آیا طالبان ظرفیت و اراده لازم برای تأمین چنین تضمینی را دارند؟
پرسش مهمتر این است که آیا روسیه میتواند برای مدت طولانی با گروهی کنار بیاید که قرائتی سختگیرانه و افراطی از اسلام دارد و در داخل افغانستان نیز بر مبنای همین برداشت، ساختار سیاسی و اجتماعی بستهای ایجاد کرده است؟ آیا این رابطه، ناخواسته به الگویی برای جریانهای افراطی در جمهوریهای آسیای مرکزی تبدیل نخواهد شد؟ آیا مسکو به پیامدهای ایدئولوژیک و امنیتی مشروعیتبخشیدن به چنین حکومتی اندیشیده است؟
در این میان، یک احتمال دیگر نیز نباید نادیده گرفته شود. ایالات متحده و متحدان غربی آن تجربه طولانی استفاده از جریانهای اسلامگرا و نیروهای افراطی در رقابتهای ژئوپولیتیک با رقبای خود را دارند. اگر در آینده، واشنگتن و غرب تصمیم بگیرند بار دیگر از ظرفیت طالبان در معادلات منطقهای و در برابر رقبای خود استفاده کنند، آیا روسیه همچنان میتواند طالبان را در کنار خود نگه دارد؟ یا اینکه مسکو در نهایت با گروهی روبهرو خواهد شد که بر اساس منافع خود، بهراحتی میان قدرتهای رقیب جابهجا میشود؟
واقعیت این است که طالبان در سیاست خارجی خود، بیش از آنکه به تعهدات پایدار و اصول مشخص استراتژیک وفادار باشند، به دنبال کسب امتیاز از رقابت قدرتها هستند. از همین رو، نمیتوان اطمینان داشت که دوستی امروز آنان با مسکو، در صورت تغییر شرایط، به همان اندازه پایدار باقی بماند.
آیا بار دیگر به دوران جنگ سرد بازمیگردیم؟
رقابت قدرتهای بزرگ بر سر افغانستان، اگرچه شکل و ابزارهای آن با دوران جنگ سرد تفاوت دارد، اما نشانههایی از بازگشت همان منطق رقابت ژئوپولیتیک را در خود دارد. افغانستان بار دیگر میتواند به عرصهای برای رقابت، معامله و استفاده ابزاری قدرتهای بزرگ از جریانهای سیاسی و مذهبی تبدیل شود.
تفاوت این بار در آن است که روسیه میخواهد با طالبان بهعنوان یک شریک امنیتی و سیاسی همکاری کند؛ در حالی که طالبان نه ساختار یک دولت پاسخگو و قابل پیشبینی را دارند و نه تاکنون نشان دادهاند که حاضرند منافع و نگرانیهای امنیتی همسایگان خود را بر محاسبات گروهی و ایدئولوژیکشان ترجیح دهند.
بنابراین، دوستی مسکو با طالبان بیش از آنکه یک اتحاد استراتژیک متوازن باشد، به رابطهای یکجانبه شباهت دارد که در آن روسیه امتیاز میدهد و طالبان از رقابت قدرتها بهره میگیرند. شاید روسها تصور کنند که با نزدیکشدن به طالبان میتوانند خطرات امنیتی افغانستان را مهار کنند؛ اما ممکن است در آینده دریابند که بهجای مهار یک تهدید، زمینه تقویت و مشروعیتیافتن جریانی را فراهم کردهاند که مهار آن بهمراتب دشوارتر خواهد بود.
سرانجام باید پرسید: آیا روسیه با این سیاست، افغانستان را به یک شریک قابل اعتماد تبدیل میکند یا خود را در دام یک رابطه پرهزینه و غیرقابل پیشبینی گرفتار میسازد؟ آیا طالبان در نهایت در کنار روسیه باقی خواهند ماند، یا همانگونه که از رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی امتیاز میگیرند، روزی مسکو را نیز به حاشیه خواهند راند؟
اینها پرسشهایی است که پاسخ آنها را نه در اعلامیههای دیپلماتیک و دیدارهای دوستانه، بلکه در رفتار واقعی طالبان و تحولات آینده منطقه باید جستوجو کرد.

