استاد برهانالدین ربانی؛ زندگی، اندیشه و میراث سیاسی در تاریخ معاصر افغانستان.
نویسنده: داکتر خالدین ضیایی رئیس اندیشکده گفتمان تعلیمی ملت افغانستان
تاریخ معاصر افغانستان سرشار از فراز و فرودهای سیاسی، اجتماعی و ایدئولوژیک است. در میان رهبران سیاسی ـ مذهبی این سرزمین، نام پروفیسور استاد برهانالدین ربانی (۱۳۲۰–۱۳۹۰ش/۱۹۴۰–۲۰۱۱م) بهعنوان شخصیتی ممتاز و ماندگار ثبت شده است. وی هم رئیسجمهور دولت اسلامی افغانستان و هم رهبر حزب جمعیت اسلامی، و در واپسین سالهای حیاتش رئیس شورای عالی صلح افغانستان بود. شخصیت او را میتوان نماد «اعتدالگرایی اسلامی» دانست؛ زیرا در طول حیات سیاسیاش کوشید میان ارزشهای دینی و الزامات سیاسی و اجتماعی زمانه پیوندی معقول برقرار سازد. این مقاله بهصورت علمی و آکادمیک، زندگینامه، خط فکری، عملکرد سیاسی و اجتماعی و میراث استاد ربانی را بررسی میکند و جایگاه او را در دولتسازی، ملتسازی و روند صلح افغانستان برجسته میسازد.
۱. زندگینامه و تحصیلات
استاد ربانی در سال ۱۳۲۰ خورشیدی در ولسوالی بدخشان افغانستان متولد شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در زادگاهش به پایان رساند و سپس وارد دانشگاه کابل شد. پس از فراغت از رشته معارف اسلامی، برای ادامه تحصیل به مصر رفت و در دانشگاه الازهر، یکی از معتبرترین مراکز علمی جهان اسلام، در رشته فلسفه و علوم اسلامی به تحصیل پرداخت.
اقامت در مصر و آشنایی با جریانهای فکری اسلامی ـ بهویژه اندیشههای اخوانالمسلمین ـ تأثیر ژرفی بر جهانبینی او بر جای گذاشت. بازگشت وی به افغانستان مصادف بود با آغاز جنبشهای اسلامی در دانشگاه کابل و شکلگیری بسترهای مبارزه فکری علیه حکومت وقت.
۲. نقش در جنبشهای اسلامی افغانستان
بازگشت استاد ربانی به افغانستان، سرآغاز مرحلهای نوین در حیات سیاسی او بود. وی در دانشگاه کابل به تدریس پرداخت و همزمان، بهعنوان یکی از مؤسسان جنبش اسلامی افغانستان، حزب «جمعیت اسلامی افغانستان» را پایهگذاری کرد.
جمعیت اسلامی افغانستان نخستین حزب سیاسی ـ اسلامی در کشور بود که با هدف دفاع از ارزشهای دینی، عدالت اجتماعی و آزادی فعالیت خود را آغاز کرد. رهبری استاد ربانی در این حزب با دو ویژگی عمده همراه بود:
1. اعتدالگرایی فکری: مقابله با افراطگرایی و تکفیر در میان جریانهای اسلامی.
2. سازماندهی علمی ـ فرهنگی: تمرکز بر آموزش نسل جوان و ایجاد کادرهای متفکر برای آینده افغانستان.
۳. رهبری جهاد علیه شوروی
با اشغال افغانستان توسط شوروی (۱۹۷۹)، جمعیت اسلامی افغانستان یکی از مهمترین احزاب جهادی کشور شد. استاد ربانی بهعنوان رهبر این حزب، نقشی برجسته در هماهنگی مبارزات مردمی ایفا کرد.
وی برخلاف برخی رهبران جهادی، بهدنبال ایجاد اتحاد و هماهنگی در میان گروهها بود و بر ضرورت «وحدت جهادی» برای آزادسازی افغانستان تأکید داشت. همچنین با سفر به کشورهای اسلامی، بهویژه ایران، پاکستان و کشورهای عربی، توانست حمایت گسترده سیاسی و مالی برای مجاهدین فراهم آورد.
۴. ریاست جمهوری دولت اسلامی افغانستان
سقوط حکومت دکتر نجیبالله در سال ۱۹۹۲، نقطه عطفی در تاریخ معاصر افغانستان بود. استاد ربانی بهعنوان رئیس دولت اسلامی انتخاب شد. ریاست او در شرایطی آغاز شد که افغانستان درگیر رقابتهای شدید داخلی میان گروههای مجاهدین بود.
مهمترین چالشهای حکومت وی عبارت بودند از:
• جنگهای داخلی میان احزاب مجاهدین؛
• دخالتهای خارجی در امور افغانستان؛
• فقدان نهادهای سیاسی و اداری کارآمد.
با وجود این مشکلات، استاد ربانی همواره کوشید تا چارچوبی اسلامی ـ مردمی برای حکومت افغانستان ایجاد کند. مهمتر از همه، پس از سقوط طالبان در سال ۲۰۰۱، وی قدرت را بهصورت مسالمتآمیز به حامد کرزی انتقال داد؛ اقدامی که در تاریخ افغانستان بیسابقه بود و الگویی برای آینده کشور محسوب شد.
۵. خط فکری و اعتدالگرایی
خط فکری استاد ربانی بر «اعتدال اسلامی» استوار بود. او نه تنها با کمونیسم و بیدینی مقابله کرد، بلکه در برابر افراطگرایی مذهبی نیز ایستاد. ویژگیهای این خط فکری چنیناند:
• توازن میان دین و سیاست: دفاع از ارزشهای اسلامی همراه با توجه به مقتضیات زمان.
• گفتوگو و حل مسالمتآمیز منازعات: اعتقاد به اینکه جنگ، راهحل پایدار برای مشکلات افغانستان نیست.
• احترام به تنوع قومی و مذهبی: پذیرش کثرت فرهنگی و اجتماعی افغانستان بهعنوان واقعیتی غیرقابل انکار.
به همین دلیل، بسیاری از شخصیتهای داخلی و خارجی ـ حتی مخالفان سیاسی ـ به او احترام داشتند.
۶. نقش در شورای عالی صلح
در سال ۲۰۱۰ میلادی، استاد ربانی بهعنوان رئیس شورای عالی صلح افغانستان منصوب شد. این شورا با هدف مذاکره با طالبان و گروههای مخالف تشکیل شده بود.
ربانی با استفاده از تجربه و جایگاه خود، تلاش کرد تا زمینههای گفتوگوی ملی را فراهم سازد.
هرچند این روند با موانع بسیاری مواجه شد، اما حضور او امیدی تازه برای مردم افغانستان بود. شهادت وی در ۲۹ سنبله ۱۳۹۰، درست در مسیر تلاش برای صلح رخ داد و به همین دلیل لقب «شهید صلح» گرفت.
۷. میراث فکری و سیاسی
میراث استاد ربانی را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
1. الگوی اعتدال اسلامی: مقابله با دو افراط (کمونیزم و تکفیر) و ارائه یک خط میانه.
2. فرهنگ انتقال مسالمتآمیز قدرت: الگویی که در تاریخ افغانستان بیسابقه بود.
3. تربیت نسل جدید رهبران: جمعیت اسلامی بهعنوان یکی از احزاب اصلی کشور، همچنان میراث او را حفظ کرده است.
4. جایگاه در جهان اسلام: احترام به او فراتر از افغانستان، در سطح منطقه و جهان اسلام گسترده بود.
۸. شهادت و پیامدهای آن
ترور استاد ربانی در ۲۹ سنبله ۱۳۹۰ (۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱) توسط یک مهاجم انتحاری در کابل، ضایعهای بزرگ برای افغانستان بود. این واقعه نه تنها روند صلح را با چالش روبهرو کرد، بلکه پیامدهای سیاسی و اجتماعی گستردهای بهجا گذاشت. شهادت او بهعنوان «خاتمه زندگی در راه صلح» در حافظه جمعی ملت افغانستان باقی ماند.
نتیجهگیری
استاد برهانالدین ربانی، شخصیتی بود که از دانشگاه الازهر تا میدان سیاست افغانستان، راهی پرچالش را طی کرد. او هم رهبر جهاد بود، هم رئیسجمهور و هم «شهید صلح». خط اعتدالگرایانهاش، الگویی برای نسلهای آینده افغانستان است؛ الگویی که بر گفتوگو، مدارا، احترام به تنوع و حل مسالمتآمیز منازعات تأکید دارد.
میراث او در تاریخ افغانستان نه تنها بهعنوان یک رهبر سیاسی، بلکه بهعنوان یک متفکر اسلامی و نماد اعتدال باقی خواهد ماند. ادامه دادن راه او، بهویژه در شرایط کنونی افغانستان، ضرورتی اساسی برای ملتسازی و دولتسازی است.
