Бархӯрди Толибон бо занон бар пояи суннатҳои паштунволӣ сурат мегирад, на дини ислом ва мазҳаби ҳанафӣ.
Муаллиф: Шамсурраҳмон Фурӯтан (Афғонистон)
Барои дарки беҳтари мавзӯъ, чаҳор муаллифаро мавриди таҳқиқ ва пажӯҳиш қарор додаем. Дар бахши аввали ин мақола ба калимаи «Толибон» ва иборати «Иморати исломӣ» ба унвони муаллифаи якум, дар бахши дувум амалкарди Толибон нисбат ба ақвоми ғайриафғон/ғайрипаштун ба унвони муаллифаи дувум ва дар бахши севуми ин мақола дар мавриди амалкарди Толибон нисбат ба занони Афғонистон таҳқиқоти лозим сурат гирифтааст.
МУАЛЛИФАИ СЕВУМ: Рафтори Толибон бо занони Афғонистон
Толибон занони афғонистониро аз ҳузур дар арсаҳои омӯзишӣ ва иҷтимоӣ мамнӯъ карда ва ба сурати мушаххас онҳоро аз таҳсил ва кор мамнӯъ кардаанд. Тасмимот ва амалкарди Толибон нисбат ба занони афғонистонӣ комилан табъизомез ва дар сатҳи ҷаҳон як амри истисноӣ аст. Ҳатто бархе коршиносон аз ин рафтори Толибон ба унвони "апартеиди ҷинсиятӣ" ёд мекунанд. Ин амали Толибон дар аксари маворид ба унвони як рафтори мазҳабӣ матраҳ шуда ва афроди зиёде фикр мекунанд, ки маҳдудиятҳои эъмолшуда бар занон тавассути Толибон, решаи мазҳабӣ ва исломӣ дорад.
Ин навъ нигариш таҳти таъсири ду мавриди мазкур, яъне номи ин гурӯҳ, «Толибон» ва номи ҳокимияти мавриди назари ин гурӯҳ, "Иморати исломӣ", шакл гирифтааст. Чун номи Толибон як вожаи зоҳиран мазҳабӣ аст ва ҳукумати мавриди иддаои онҳо "Иморати исломӣ" номида мешавад, амалкарди онҳоро низ ба ислом иртибот медиҳанд. Аммо агар мутун ва маорифи динӣ бо андаке диққат мавриди баррасӣ қарор гирад, рӯшан хоҳад шуд, ки ин нигариш решаи мазҳабӣ надорад. Ба сурати намуна, ман дар тамоми муддати сукунатам дар ҷавомеи исломӣ, дар чорчӯби арзишҳои фарҳангии онҳо, ҳаргиз чунин чизеро таҷриба накардаам. Ба унвони як донишҷӯ ва пажӯҳишгар, дар ҳеҷ ҷои мутуни аслии дини ислом ҷавозе барои маҳдудияти таҳсилии занон пайдо накардам. Ҳатто баръакс, метавон дар мутуни динӣ далоил ва мустандоти зиёде барои омӯзиш ва таҳсили занон пайдо кард. Дар Қуръон ва суханони Паёмбари ислом мавориди зиёде вуҷуд доранд, ки зану мардро баробар дониста ва бидуни тафкик, бар омӯзиши ҳамаи онҳо таъкид кардааст. Илова бар ин, мебоист гуфт, ки ислом як падидаи ҷадид ва ношинохта нест.
Дар ҳоли ҳозир аз зуҳури ислом беш аз 14 қарн мегузарад ва мусулмонон дар беш аз панҷоҳу се кишвари ҷаҳон аксарияти ҷомеаро ташкил дода ва дар масоили муҳими кишварҳои хеш тасмимгиранда ҳастанд. Дар ҳеҷ мақтаъ аз ин таърихи тӯлонӣ ва дар ҳеҷ кадом аз ин кишварҳо қавонин ва муқарраротеро пайдо накардам, ки нишон диҳанд ҳудуди 50 дарсад аз ҷамъияти як кишвари исломӣ ба хотири ҷинсияташон аз ҳузур дар арсаҳои омӯзишӣ ва иҷтимоӣ маҳрум шуда бошанд.
Бинобар ин, рафтори Толибон нисбат ба занон мояи шигифтии бисёре аз мусулмонон шуда ва даҳҳо маврид аз уламои барҷастаи ҷаҳони ислом хостори гуфтугӯҳои динӣ бо Толибон шуда ва рафтори онҳоро мухолифи арзишҳои исломӣ талаққӣ карда ва аз онҳо хостаанд, ки дар рафторашон нисбат ба занон таҷдиди назар кунанд; аммо Толибон ин тасмимро тавҷеҳ карда ва омодаи таҷдиди назар нашуданд. Дар солҳои ахир, ҳайатҳои мутааддиде аз Созмони Ҳамкории Исломӣ (OIC) ва уламои барҷастаи кишварҳои мухталиф бо онҳо гуфтугӯ карданд. Ин уламои бузурги мазҳабӣ сароҳатан ба Толибон эълом карданд, ки мамнӯъияти таҳсил ва кори занон ҳеҷ тавҷеҳи шаръӣ ва динӣ надорад; аммо раҳбарони Толибон, ба далели надоштани пуштвонаи илмии кофӣ ва такя бар таассуботи қавмии худ, натавонистанд посухи мазҳабии қонеъкунандае бидиҳанд ва сирфан бар мавозеъи худ пофишорӣ карданд.
Ба бовари Далия Муҷоҳид, мудири пажӯҳишии собиқи Муассисаи сиёсат ва тафоҳуми иҷтимоӣ, «бисёре аз олимони дин ва кишварҳои мусулмон монанди Алазҳари Миср ё кишварҳои ҳавзаи Халиҷи Форс рафторҳои Толибонро ғайриисломӣ медонанд. Онҳо истидлол мекунанд, ки ислом бар омӯзиши занон ва мардон таъкид карда ва монеъи иштиғоли мустақили онҳо нашудааст. Бинобар ин, возеҳ метавон гуфт, ки омӯзаҳои ҳанҷории ислом бо рафтори гузоришшудаи Толибон бо занон дар тазод аст. Аз ҳамин рӯ, метавон гуфт, ки Толибон барои машруъият бахшидан ба суннатҳои сахтгиронаи қабилаии худ, ба онҳо пӯшиши мазҳабӣ ва шаръӣ додаанд» (Муҷоҳид, 2021).
Доктор Муҳаммад Ризвонӣ, пажӯҳишгари покистонӣ, мегӯяд: "Ба гуфтаи Марям Абуваҳҳоб, донишманди улуми сиёсии фаронсавӣ, қидмати паштунволӣ дар фарҳанги афғонҳо/паштунҳо қадимитар аз ҳузури ислом дар миёни онҳо аст. Густариши ислом дар манотиқи паштуннишин раванде кунд ва тадриҷӣ дошт. Гуфта шудааст, ки паштунҳо исломро ба шарти он пазируфтанд, ки дар низоми паштунволӣ дахолате сурат нагирад. Бар асоси як ривоят, «паштунҳо ниме аз Қуръонро пазируфтанд». Онон исломро ба гунае тағйир доданд, ки бо фарҳанги қабилаии онҳо, яъне суннатҳои паштунволӣ, мутобиқат дошта бошад. Дар натиҷа, мунзавӣ кардани занон ва дур нигаҳ доштани онон аз фазоҳои умумӣ, таҳти унвони ислом тавҷеҳ шуд. Аз диди Толибон, ислом ба таври суннатӣ занонро дар чаҳор девори хона маҳдуд кардааст. Бо ин ҳол, ин бардошт аз ислом бо мафоҳими адолат ва баробарӣ, ки ислом тарвиҷ мекунад, дар тазод аст. Ислом на танҳо имкони бархӯрдории занон аз омӯзишро фароҳам карда, балки ба онон иҷозаи дунбол кардани ҳирфа ва фаъолияти шуғлиро низ додааст. Намунаҳои мутааддиде аз зиндагии Паёмбари ислом ва оёте аз Қуръон аз ин дидгоҳ ҳимоят мекунанд. Хадиҷа, нахустин ҳамсари Паёмбари ислом, дар он ҷомеа як зани муваффақ ва бозаргон буд. Оиша, ҳамсари баъдии Паёмбар пас аз марги Хадиҷа, Муҳаммадро дар лашкаркашӣ ба сӯи Уҳуд ҳамроҳӣ кард. Ӯ ҳамчунин дар нақли бисёре аз аҳодис дар бораи зиндагии Паёмбар нақши муҳиме дошт. Паёмбар, афзун бар ҳимоят аз ҳуқуқи ҳамсарони худ, дар ба расмият шинохтани ҳаққи ирси занон аз дороии падарашон низ нақши муҳиме ифо кард. Занон ҳамчунин аз издивоҷҳои иҷборӣ раҳоӣ ёфтанд, зеро дар ислом ризояти зан барои муътабар будани никоҳ ё издивоҷ зарурӣ аст. Тамоми ин маворид бо таваҷҷуҳ ба шароити ҷомеаи Макка дар қарни ҳафтум, таҳаввулоти инқилобӣ маҳсуб мешуданд. Бинобар ин, рӯшан аст, ки ислом занонро аз фазоҳои умумӣ канор намегузорад, балки барои ҳузури онон дар ҷомеа фазои муҳтарамона фароҳам мекунад. Дар ниҳоят, метавон натиҷа гирифт, ки фарҳанги паштунволӣ, на ислом, омили аслии канор гузошта шудани занон аз фазоҳои умумӣ аст" (Ризвонӣ, 2026).
Бар ин асос, бисёре аз тасмимот ва қавонини раҳбарони Толибон, монанди манъи омӯзиш ва кори занон, ҳеҷ реша ва тавҷеҳе дар Қуръон, суханони аслии Паёмбари ислом ва фиқҳи ҳанафӣ ва ба сурати куллӣ дар мутуни аслии дини ислом надорад. Ҳамон тавр, ки гуфта шуд, дониши мазҳабии Толибон бисёр ночиз аст ва тасмимоти онҳо ба шиддат таҳти таъсири суннатҳои маҳаллӣ ва сахтгиронаи паштунволӣ, яъне фарҳанги қабилаии афғонҳо/паштунҳо, қарор дорад. Ба иборати дигар, мазҳаб нақши барҷастае дар зиндагӣ ва рафтори Толибон надорад ва мазҳаби онҳо ҳамон ҳанҷорҳои фарҳангии қавми афғон/паштун аст.
Афғонҳо/паштунҳо дорои фарҳанг ва арзишҳои қавмӣ ва қабилаии хеш ҳастанд, ки “паштунволӣ” номида мешавад ва бахше аз муқаддасоти ин мардум талаққӣ мешавад.
“Яке дигар аз муаллифаҳои муҳим дар фарҳанги паштунҳо, нанг (Nang) аст, ки ба маънои ҳифзи обрӯ ва ҳайсияти хонавода ва ҳифозат аз занон дар чорчӯби суннатҳои динӣ ва фарҳангӣ аст. Мафҳуми нанг бар ҳифзи хонавода ва ҳайсияти он аз тариқи дифоъ ва муроқибат аз занони хонавода таъкид дорад. Аз ин дидгоҳ, зане, ки дар хиёбон рафтуомад кунад ва дар маърази диди мардони дигар қарор гирад, метавонад таҳдиде барои обрӯи хонавода талаққӣ шавад. Занон маъмулан дар дохили хона мемонанд ва аз синин поин ба нудрат аз хона хориҷ мешаванд» (Ризвон, 2026).
Ба гузориши Мидл Ист Ай, Залмай Халилзод, ки яке аз натсионалистҳои ифротии афғон/паштуни амрикоӣ аст, дар як эътирофи нодир, рафтори Толибон нисбат ба занонро рафторе қавмӣ ва бархоста аз арзишҳои фарҳангии қавми афғон/паштун медонад:
“Рафтор ва таомули хеле аз афғонҳо ва Толибон бо занон ба сурат ва шеваи исломӣ нест; балки бештар шабеҳ ба гурӯҳи қавмии паштун аст” (Халилзод, 1400).
Дар суннати паштунволӣ бо намоди муҳиме ба номи “номуси зан” рӯбарӯ ҳастем. Ин намод он қадар муҳим аст, ки агар яке аз паштунҳо арзишҳои таърифшуда дар намоди номуси занро нақз кунад, дигарон ӯро беобрӯ меноманд, ки ин тавҳине бисёр мухарриб ва ҷиддӣ барои як паштун аст. Толибон, ки аз дили суннати паштунволӣ бархоста буданд, сахттарин қавонинро дар мавриди масъалаи занон эъмол карданд. Толибон дар аввалин дастуроти худ аз занон хостанд, ки дар малои ом зоҳир нашаванд ва фақат дар мавоқеъи изтирорӣ ҳақ доштанд бо яке аз бастагон наздики худ аз хона хориҷ шаванд. Занон аз кор дар хориҷ аз хона манъ шуданд ва мадориси духтарона ва ҳаммомҳои занона таътил шуданд (Дюпре, 2000, саҳ. 209).
Дар соли 1998, Толибон дастрасии занон ба шифохонаҳои давлатиро ба шиддат маҳдуд карданд. Ин амр на танҳо бар саломатии занон дар ин кишвар таъсири манфӣ гузошт, балки мунҷар ба афзоиши мизони маргумири навзодон низ шуд. Мулло Умар, раҳбари вақти Толибон, дар мувоҷеҳа бо фишорҳои байналмилалӣ бар ҳаққи таҳсили занон дар муассисоти омӯзишӣ, иҷрои ин сиёсатро роҳе барои тарвиҷи фасод ва фаҳшо дар ҷомеа донист; ба гуфтаи ӯ, Толибон ҳаргиз набояд ба занон иҷозаи таҳсил ё кор дар марокизи давлатӣ ва ғайридавлатиро бидиҳанд (Исматуллоҳӣ ва ҳамкорон, 1378).
Аз он ҷое, ки хостгоҳи аввалияи Толибон қабоили паштун дар ҷануб ва ҷанубу ғарби кишвар будааст, фарҳанг ва суннатҳои он манотиқро ин гурӯҳ ба ирс бурдааст; пӯшиши либос, нигоҳ ба занон ва духтаронро бо меъёрҳои қабоилӣ ба санҷиш мегиранд. Ҳамин вижагии қабиланишинии Толибон аст, ки он гурӯҳро аз Толибони мадориси Покистон муҷаззо месозад. Ба гунае, ки дар Покистон, Беназир Бҳутто нахуствазир мешавад ва Мавлоно Фазлурраҳмон аз он ҳимоят мекунад, вале дар Афғонистон занон ҳаққи кор надоранд ва духтарон иҷозаи рафтан ба макотибро надоранд (Мансур, 1401).
Бинобар ин, ба рӯшанӣ метавон гуфт, ки рафтори Толибон бо занон ҷанбаи исломӣ надорад ва бештар бо масоили қавмӣ ва қабилаии қавми афғон/паштун муртабит аст.
