Таърихи Рутбил-шоҳон ва ривоятҳое дар бораи сарнавишти наберагони онон
Нависанда: Ориф Ҳасанхон Охундзода, пажӯҳишгар ва таҳлилгари масоили минтақаӣ, узви Шӯрои машваратии “Сангар”
Рутбилҳо дар таърих ба номи Зунбилҳо низ шинохта мешаванд. Гумон меравад, ки онон ниёкони хонадонҳои ашрофии Свот, ё хонадонҳои “Дашраӣ”, бошанд; хонадонҳое, ки номашон аз султони афсонаӣ Дашра гирифта шуда ва бино бар ривоятҳо, насаби худро ба ӯ мерасонанд. Хонадони Ҷаҳонгирӣ, хонадони салтанатӣ ва шохаи аслии иттиҳодияи Дашраӣ, низ аз наберагони онон дониста мешавад.
Медонем, ки дар рӯзгори Сосониён, Рутбилҳо фармонравоёни маҳаллӣ ва тобеи минтақаи номдор ва бисёр куҳани Систон–Зобулистон буданд ва ба номи шоҳаншоҳи сосонӣ бар он фармон меронданд.
Систон яке аз сарчашмаҳои суннати эронӣ буд: фазои фарҳангии он заминаи рӯйдодҳои “Шоҳнома”-и афсонаиро фароҳам мекард; асаре, ки ба гунае китоби муқаддаси ривоятҳои эронӣ ба шумор меравад ва дар садаҳои нахустини даврони тоза ва исломии таърихи Эрон навишта шудааст.
Систон ҳамчунин ба унвони зистгоҳи яке аз шохаҳои сакоҳо шуҳрат дошт; маҷмӯаҳои густардаи ҷанговарони кӯчнишини биёбонҳои АвруОсиё, ки ба забонҳои эронии шарқӣ сухан мегуфтанд. Худи номи Систон аз вожаи “Сакистон” гирифта шудааст.
Дар ин бахш аз ҷаҳон, сакоиҳо ба далоили равшан ба номи сакоиҳои ҳиндӣ шинохта шуданд. Бахши бузурге аз сакоиҳои ҳиндии скифӣ дар каронаи чапи рӯди Синд, баъдҳо аз риштае печида аз дигаргуниҳо гузаштанд ва ба қабоили паштузабоне табдил шуданд, ки имрӯз онҳоро ба унвони ҷомеаи қавмии паштун–афғон мешиносем.
Дар бардоштҳои роиҷи илмӣ, Рутбилҳо ағлаб ба иштибоҳ бо ҳунҳои ҳайтолӣ ё туркони нахустин яке дониста мешаванд. Дарвоқеъ, онон намояндагони ашрофи куҳани Систон буданд, ки пас аз бесуботӣ ва сарнагунии давлати сосонии пуштибонашон бар асари юриши арабҳо, бо шоҳони ҳайтолии ҳиндумазҳаби Кобулистон, ки дар шимоли онон фармон меронданд, ҳампаймон шуданд.
Гумон меравад вожаи “Рутбил” аз унвони туркии азривоҷуфтодаи “Илтебер”, ба маънои фармонраво, гирифта шуда бошад. Ҳарчанд ин тавзеҳ мумкин аст дуруст бошад, бисёр муҳтамал аст, ки Рутбилҳо дар оғоз унвони “Зунбил”-ро доштаанд. Онон баъдҳо ба сабаби пайвандашон бо ҳайтолиҳо, ки дар дастгоҳашон ба унвони илтебер, яъне волии сарзаминҳои ҷанубӣ, хидмат мекарданд, ба номи Рутбил шинохта шуданд. Номи қадимӣ низ боқӣ монд ва ҳар ду унвони наздик ба ҳам дар талаффуз, барои номидани онон ба кор мерафт.
Худи ҳайтолиҳо баъдҳо бо ашрофи куҳани шаҳрии сакоӣ–портии сарзаминҳои афғонии Систон даромехтанд ва заминаи пайдоиши ҷомеаеро фароҳам карданд, ки бисёр дертар дар миёни афғонҳои паштузабон ба номи иттиҳодияи Сарбонӣ шинохта шуд.
Афзун бар он ки Зунбилҳо, ё Рутбилҳо, волиёни сосонии Систон–Зобулистон буданд, шавоҳиде низ вуҷуд дорад, ки нишон медиҳад онон раҳбарони маврусии оини динӣ, камшинохта ва розолуд — оини хуршедии Зун — будаанд. Дар маркази ин оин, парастишгоҳе азим қарор дошт, ки онон онро нигаҳдорӣ мекарданд ва ба сарвату шукӯҳаш шуҳрат дошт. Фармонравои Зунбилҳо ҳамчунин бо номи “Зун Дот-бар” шинохта мешуд, ки ба маънои “Зуни додбахш” аст.
Парастишгоҳи хуршедии Зунбилҳо дар минтақаи Заминдовар, миёни Қандаҳор ва Ғазнӣ, қарор дошт; минтақае, ки сарзаминҳои Ҳилманд ва Урузгони имрӯзиро дарбар мегирифт. Гумон меравад номи “Заминдовар” сурати тағйирёфтаи сакоӣ (паштуӣ)-и иборати форсии “Замини Дот-бар” — “Сарзамини додбахш” — бошад.
Бино бар ривоятҳо, дар ин парастишгоҳ тандиси азиме аз худои хуршед вуҷуд дошт, ки аз тило сохта шуда ва бо гавҳарҳои нафис ороста шуда буд. Чашмони ин тандис аз ду ёқути сурхи азим ва дурахшон сохта шуда буданд. Манобеи арабӣ гузориш медиҳанд, ки яке аз фармондеҳони онон дар Систон — Абдурраҳмон ибни Самура — дар даҳаи 650-и милодӣ вориди парастишгоҳ шуд ва бо шамшер яке аз бозувони бутро бурид. Сипас дар баробари марзбони маҳаллӣ, яъне волии эронӣ, ки дар он ҷо ҳузур дошт, нотавонии ин эзадро ба тамасхур гирифт.
Хостгоҳи воқеии оини хуршедии Зун ва пайванди он бо дигар адёни ҳамон давра ва минтақа ношинохта аст ва эҳтимолан барои ҳамеша дар таърих гум шудааст. Шояд ин оин решаҳои куҳани бумӣ ва пешоориёӣ дошта, ки бо таъсироти эломӣ ва ошурӣ, ки Систон саршор аз нишонаҳои онҳост, пайванд доштаанд; ё ҳатто бо маносики хуршедии камшинохтаи митроӣ муртабит будааст. Дар айни ҳол, ба назар мерасад ин оин бо зардуштигарии росткеш, дини расмии шоҳаншоҳии Эрон, ҳамзистии комилан мусолиматомезе доштааст.
Бо ин ҳама, ҳарчанд дар фарҳанги иҷтимоӣ ва суннатҳои свотиҳо нишонаҳое аз росткешии зардуштӣ ва низ бидъати митроӣ дида мешавад, пажӯҳишгарон бар ин боваранд, ки хостгоҳи Зунбилҳо ва оини хуршедии онон ба фарҳанги эломии куҳантаре бозмегардад. Бар пояи ин дидгоҳ, шавоҳиди мавҷуд ва додаҳои генетикӣ дар ҳоли ҳозир ҳамин масирро нишон медиҳанд.
Иддао мешавад, ки ҳаплогурӯҳи Q2b1, ки аз вижагиҳои иттиҳодияи свотии Дашраӣ аст, бар асари ҷаҳише генетикӣ дар бистари фарҳанги бисёр куҳани дараи Ҳилманд падид омада; фарҳанге, ки пеш аз тамаддуни эломӣ вуҷуд дошта ва ба шаклгирии он кумак кардааст.
Фармонравоёни Систон–Зобулистон, маъруф ба Рутбилҳо ё Зунбилҳо, дар вақоеъномаҳои таърихии арабӣ ба андозае ёд шудаанд, ки дар онҳо ба сурати подшоҳоне муқтадир ҷилва мекунанд; подшоҳоне, ки тайи ду садаи комил, нуфузи арабӣ ва исломиро дар Систон маҳор карданд. Онон монеъе ҷиддӣ дар баробари густариши хилофати Умавӣ ба сӯи шарқ буданд.
Систон ҳамчунин яке аз конунҳои исломи хориҷӣ буд, ки Рутбилҳо борҳо дар муборизаи худ бо хилофат аз он баҳра мегирифтанд. Пайванд бо ҳомиёни ҳиндумазҳаб дар Кобул, ба оинҳои зардуштӣ ва дигар маносики эломӣ–ошурии онон рангу бӯе зоҳирӣ аз оини ҳинду бахшид, ки баъдҳо дар муҳити свотӣ намуд ёфт.
Бо ин ҳол, дар ду садаи пас аз суқути Эрони сосонӣ, ислом дар миёни ҷамъиятҳои сакоӣ–дардӣ (паштун) ва сакоӣ–портӣ (афғон)-и Систон густариш ёфт. Ин қабоили ҷангҷӯ ва ноором ба зудӣ ба ҳомилони ифротгароии тундравонаи исломӣ бадал мешуданд; падидае, ки, ба гуфтаи нависанда, намудҳои онро то имрӯз низ метавон дар миёни онон мушоҳида кард.
Ҳарчанд Рутбилҳо пас аз сарнагунии Сосониён ду садаи комили дигар ба фармонравоӣ идома доданд, ҳукуматашон ҳангоме поён ёфт, ки Яъқуб Лайси мисгар, эронии маъруф ба Саффор, ба нахустин фармонравои барҷастаи мусалмони эронӣ табдил шуд ва охирин Рутбил аз он хонадони куҳани ашрофиро дар пойтахташ, Заранҷ, шикаст дод ва кушт. Заранҷ дар матн бо Лашкаргоҳи имрӯзӣ дар Ҳилманд яке дониста шудааст. Ин рӯйдод ҳудуди соли 870-и милодӣ рух дод.
Дар соли 873, Яъқуб бештар ба сӯи шимол ва Кобул пеш рафт, охирин фармонравои роҷпути дудмони Кобул-шоҳонро, ки табори ҳайтолӣ–туркӣ дошт, берун ронд ва шаҳрро тасарруф кард. Ин фармонравои ҳиндумазҳаб аз Кобул, аз фарози кӯҳҳои Сулаймон, ба дараи Пешовар гурехт ва дар ҷое ба номи Вайҳинд, дар каронаи рӯди Синд ва шимолу шарқи Пешовар, пойтахти тозае бино кард.
Ин макон имрӯз ба номи Ҳунд шинохта мешавад ва дар шаҳристони Свобии аёлати Хайбар-Пахтунхво дар Покистон қарор дорад. Ҳанӯз чизе аз таъсиси пойтахташ нагузашта буд, ки ба дасти вазири бараҳмани худ, Каллар, кушта шуд. Каллар худ бар тахт нишаст ва дудмони Ҳинду-шоҳонро бунён гузошт; дудмоне, ки ҳудуди 150 соли дигар давом овард, то он ки султон Маҳмуди Ғазнавӣ ба фармонравоии он поён дод.
Бино бар ривоятҳо, хонавода, ҳамроҳони дарборӣ ва дигар вобастагони охирин Рутбил, ки ба дасти Яъқуб кушта шуда буд, ба сӯи шимол, ба Балх — Бохтар — гурехтанд. Онон чанд даҳа дар он ҷо зиндагӣ карданд, то ин ки бо Сомониёни мусалмон рӯ ба рӯ шуданд. Сомониён ононро ба сӯи ҷанубу шарқ, ба минтақаи Кунар дар ҳошияи ҷанубии Бадахшон, ронданд. Онон дар минтақаи пурхатари Дараи Печ сукунат гузиданд ва ба унвони фармонравоёни маҳаллӣ ҷойгоҳи худро тасбит карданд. Гуфта мешавад, ки онон ҳамон ҷо, дар даврони фармонравоии султон Масъуди Ғазнавӣ, ислом оварданд.
Ҳудуди 150 сол пас аз пазириши ислом, онон бо густариши шоҳаншоҳии Ғуриён рӯ ба рӯ шуданд. Ғуриён, ки ба хонадони Сурӣ — Сурёниён — тааллуқ доштанд, низ аз Систон бархоста буданд ва пешинаи қавмии бисёр мушобеҳе доштанд. Онон саводиҳо, ё свотиҳоро, намояндагони ашрофи куҳани Систон ва хешовандони худ шинохтанд ва бо оғӯши боз ба суфуфи хеш пазируфтанд.
Дар ҳамин ҳангом буд, ки ду бародар, султонҳои Панҷу Печ — Баҳром ва Фаҳкал, ворисони шукӯҳи аздастрафта ва азамати афсонаии Эрони бостон ва сарзаминҳои он, Систон ва Хуросон — муқаддар буд сарзамини дигареро дар ҳошияи Ҳинд фатҳ кунанд. Наводагони онон се садаи дигар бар он фармон меронданд, то он ки наводагони муттаҳидони ҳайтолии пешинашон, ки то он замон дар миёни афғонҳо идғом шуда буданд, ба хости моҷароҷӯи тозавориди дигаре ба номи Бобур, ононро хоинона сарнагун карданд. Ин афғонҳо низ аз Систон ронда шуда буданд, аммо чандин сада дертар. Бо ин ҳол, ин худ достони дигаре аст.
