Суҳбати ихтисосии Александр Дугин, файласуфи рус, дар барномаи «Эскалатсия» («Спутник»)
Манбаъ: Геополитика.ру
МУҶРӢ: Дар солҳои ахир, давлат таваҷҷуҳи фавқулодае ба ин мавзӯъ маътуф кардааст, ки муаллим набояд сирфан интиқолдиҳандаи дониш бошад, балки бояд ба кори тарбиятӣ низ бипардозад. Акнун тамаркузи аслӣ дақиқан ба ҳамин самт тағйир ёфтааст. Аз дидгоҳи шумо, маънои амиқ ва вазифаи аслии ин коркарди тарбиятии муаллими муосир дар чист?
АЛЕКСАНДР ДУГИН: Муаллимон воқеан бахши қаҳрамони ҷомеаи мо ҳастанд ва он чӣ як муаллим ҳар рӯз анҷом медиҳад, як фидокорӣ ва ҳамосаи воқеӣ аст. На танҳо ба ин далел, ки кӯдакон мавҷудоте печида барои таомул ва кор ҳастанд, балки ба ин хотир, ки мо дар даврони душворе зиндагӣ мекунем; давроне, ки дар он фарҳанг ва ҳатто хонаводаҳо мумкин аст чизҳое комилан мутафовит аз он чӣ лозим аст, ба кӯдакон биомӯзанд ва дар натиҷа, муаллим ночор мешавад ононро дубора омӯзиш диҳад ва аз нав тарбият кунад. Кӯдакон ағлаб аз тамаркузи кофӣ бархӯрдор нестанд, пайваста ҳавоссашон парешон мешавад ва кор кардан бо онон ба ранҷу машаққате воқеӣ табдил мешавад. Ин як муҷоҳидан (ҷонфишонӣ)-и маънавӣ ва парҳезгорона аст.
Акнун ба нисбати миёни тарбият ва омӯзиш бипардозем. Дар Юнони бостон, мафҳуми бисёр зебое ба номи «пайдейя» (ба юнонӣ: παιδεία) вуҷуд дошт, ки ба фароянди ҷудоинопазири омӯзиш ва тарбият ба сурати ҳамзамон ишора мекард. Худи ин вожа аз решаи вожаи юнонии παῖς (pais), ба маънои “кӯдак”, гирифта шудааст; яъне фароянде, ки тайи он аз як кӯдак, инсон сохта мешавад. Ин ҳам ҳунар аст, ҳам ҷонфишонӣ, ҳам кор ва ҳам муъҷиза.
Инсон табъан мавҷуде кунҷков аст, аммо ин вижагӣ пайваста таҳти таъсири авомили дигаре қарор мегирад ва масдуд мешавад, ки муҳимтарини онҳо танбалии зеҳнӣ ва рӯҳӣ аст. Мо то ҳадде ин истилоҳро ба фаромӯшӣ супурдаем, дар ҳоле ки танбалии рӯҳӣ дар кӯдакон бисёр нерӯманд аст. Кӯдак ба худии худ танҳо ваъдаи зуҳури як инсон аст; навъе сафта (вексел)-е, ки ҳанӯз бояд нақд шавад. Ин ки оё метавон аз ӯ шахсияте комил ва рушдёфта сохт ё ин ки рушди ӯ мунҳариф ва маъюб хоҳад шуд, то ҳадди зиёде ба муваффақияти ҳамин "пай”ейя" бастагӣ дорад.
Дар ин бардошти бунёдин, омӯзиш ва тарбият аз якдигар ҷудоинопазиранд. Наметавон инсонеро бидуни бахшидани дониш ба ӯ тарбият кард, ҳамон гуна ки наметавон донишро мунтақил кард, бе он ки сиришти маънавии ӯро таҳти таъсир қарор дод. Ин ду, аҷзои як фароянди воҳид ва якпорча ҳастанд.
Дар даҳаҳои 1990 ва 2000, то замони оғози амалиёти вижаи низомӣ, рӯйкарди ғарбиро ба мо таҳмил мекарданд; рӯйкарде, ки омӯзишро ҳавзае аз хадамот ва маҷмӯае аз шоистагиҳои фаннӣ ё маҳоратҳо медонист. Чунин нигарише ҳаргиз дар суннати миллии мо вуҷуд надоштааст. Мактаби русӣ, чӣ дар қарни нуздаҳум ва чӣ дар қарни бистум, бар пояи омӯзаҳо ва васоёи мураббиёни бузурге ҳамчун Ушинский шакл гирифта буд; касоне, ки аз ҳамон ибтидо рисолати муаллимиpo тарбияти шахсияти инсон дар тамоми абъоди вуҷудии ӯ медонистанд.
Ҳангоме ки кӯдакон риёзиёт, таърих, адабиёт ё физик меомӯзанд, дар ҳақиқат ҷаҳонро мешиносанд ва дар жарфои рӯҳи худ масирҳо ва нақшаҳои ҳастишинохтиро тарсим мекунанд, ки қарор аст дар зиндагии бузургсолӣ бар асоси онҳо ҳаракат кунанд.
Аз ҳамин рӯ, нигоҳ ба омӯзиш ба унвони як хидмат, рӯйкарде комилан фосид, хилофи табиат ва русситезона аст. Мо бояд ба кори муаллим ҳамчун як ҷонфишонӣ, ҳунаре воло ва рисолате муқаддас бингарем.
Ҷолиб аст, ки дар Ҳинд, вожаи “муаллим” ба содагӣ “гуру” тарҷума мешавад. Дар он ҷо тафкике миёни роҳнамои маънавӣ, омӯзгори секулор ё мураббии маҳоратҳои амалӣ вуҷуд надорад; ҳамаи ин нақшҳо дар шахсияти гуру, ки ҳама чизро омӯзиш медиҳад, якҷо ҷамъ шудаанд. Гуру аз иқтидоре бечуну чаро бархӯрдор аст ва суханони ӯ болотарин арзишро доранд. Эҳёи ин иқтидори муаллим, вазифае фавқулода муҳим аст. Мо бояд эҳтиром ба муаллимро ҳамчун як гуру дар кӯдакон парвариш диҳем. Ҳатто агар ба назари мо муаллиме аз бархе ҷиҳот комил набошад, беҳтар аст бар иқтидори касе такя кунем, ки танҳо то ҳудуде шоистаи он аст, то ин ки асли идеяи иқтидори муаллимро ба унвони як мафҳуми бунёдин тазъиф кунем.
Муаллим чӣ мекунад? Ӯ ҳувияти иҷтимоиро мунтақил мекунад. Кӯдак бо гузар аз фароянди “пайдейя”, яъне омӯзиш ва тарбият, омода мешавад, то ба узве комил ва бархӯрдор аз ҳуқуқи ҷомеа табдил шавад; узве, ки ҷиҳатгириҳои ахлоқии машрӯи он ҷомеаро бо дигарон саҳим аст. Ӯ меомӯзад, ки ҷараёнҳои иттилоотӣ ва мавқеиятҳои вуҷудиро аз якдигар ташхис диҳад, то ба ҳомили ҳувияти таърихии мо дар абъоди иҷтимоӣ, маънавӣ ва ахлоқӣ табдил шавад. Интиқоли сирфи маҳоратҳои фаннӣ, муҳосибот ё омодасозии механикӣ барои озмунҳо, хориҷ аз чорчӯби интиқоли фарҳангӣ, ба маънои эҷоди қолабе ақим ва тиҳӣ аз сутуни фақароти дарунӣ аст. Ҳамаи тавоноиҳои ҳирфаӣ бояд дақиқан ба ҳамин ҳастаи маънавӣ ва шахсиятӣ пайванд бихӯранд.
Дар гузашта, дар қарни нуздаҳум, омӯзиш ба рӯшанӣ ба ду шохаи классик ва воқеӣ тақсим мешуд. Омӯзиши классик дар дабиристонҳои классик ва донишгоҳҳо, шинохти Ҳомер, тражедиҳои Юнони бостон, фалсафаи Афлотун, Китоби муқаддас ва маъонии бузурги ҳастиро фароҳам мекард. Ҳадафи он омодасозии фард барои як ҳирфаи маҳдуд набуд, балки шаклдиҳӣ ба ҷаҳонбинӣ ва шинохти ҷаҳон дар куллияти он буд.
Дар муқобил, омӯзиши воқеӣ масъули омӯзиши маҳоратҳои мушаххас ва амалӣ буд; ҳамонанди он чӣ дар омӯзишгоҳҳои фаннӣ ва ҳирфаӣ ироа мешуд. Ҳар ду масир аҳамият доранд, аммо омӯзиши классик дар авлавият қарор дорад, зеро худи шахсияти инсонро шакл медиҳад. Пас аз шаклгирии ин шахсият аст, ки метавон тахассусҳои гуногунро бар он бино кард; хоҳ ҷӯшкорӣ бошад, хоҳ сохтмонсозӣ, тиҷорат, иқтисод, пизишкӣ ё ҳатто худи ҳирфаи муаллимӣ.
Дар айни ҳол, омӯзиши классик набояд имтиёзи гурӯҳе баргузида бошад, балки бояд барои афроди ҳамаи ақшори иҷтимоӣ дар дастрас қарор гирад. Хушбахтона, имрӯз шоҳиди чархише дақиқан дар ҳамин ҷиҳат ҳастем. Агар пештар масири аслиро тиҷорисозии ҳавзаи хадамот таъйин мекард ва талош мешуд инсонҳоро ба чизе шабеҳи ҳуши маснуии ибтидоӣ табдил кунанд — дар ҳоле ки ҳуши маснуии муосир муддатҳост дар ин замина аз мо пешӣ гирифтааст — акнун чархише ба сӯи инсон ва шахсияти инсонӣ дар ҳоли вуқӯъ аст. Валерий Фалков, вазири улум ва омӯзиши олӣ ва Сергей Кравтсов, вазири омӯзишу парвариш, низ дар бораи ин мавзӯъ сухан мегӯянд.
Ин чархиши тамаддунӣ пеш аз ҳама муаллимонро дар бар мегирад. Онон посдорони рамзи фарҳангии мо ҳастанд; касоне, ки на сирфан вазоифи ҳирфаӣ, балки рисолате ҳақиқиро ба анҷом мерасонанд. Онон қаҳрамононе ҳастанд, ки ҳатто замоне ки низоми омӯзишӣ барои солҳои тӯлонӣ чунин чизе аз онон мутолиба намекард, ҳамчунон ба анҷоми рисолати худ идома доданд, зеро онон муаллимони ростини рус ҳастанд.
МУҶРӢ: Аммо ҳатто дар муқоиса бо даврони Императории Русия, замоне ки омӯзиши классик вуҷуд дошт, ҳаҷми додаҳо ва иттилооте, ки инсон барои зиндагӣ дар ҷомеаи муосир ба онҳо ниёз дорад, чандин баробар афзоиш ёфтааст. Мо ҳамин ҳоло, ҳатто пеш аз бозгашти комил ба ормони омӯзиши классик, шикоятҳое мешунавем мабнӣ бар ин ки муаллимон ва донишомӯзон беш аз ҳад таҳти фишор қарор гирифтаанд. Дар чунин шароите чӣ бояд кард? Чӣ гуна метавон густардагии донишро бо вазифаи тарбиятӣ талфиқ кард, бе он ки низоми омӯзиширо ба бунбаст кашонд?
АЛЕКСАНДР ДУГИН: Дар воқеъ, дониш ҳаргиз беш аз ҳад зиёд ё беш аз ҳад кам нест. Никлас Луман, файласуфе, ки дар заминаи назарияи системаҳо фаъолият мекард, муътақид буд, ки муҳимтарин вижагии ҳар система, на анбошт ва на гирдоварии содаи иттилоот, балки тавоноии канор гузоштани тамоми умури зоид аст. Система ҷараёнҳои иттилоотиро ба гунае полоиш мекунад, ки танҳо он чӣ дорои арзиши воқеӣ аст, ба ҳаста ва маркази аслии он роҳ ёбад. Ҳангоме ки ин кори азим барои ҳазфи умури фаръӣ, камаҳамият ва ҳатто садумин ва ҳазорумин мавзӯъ анҷом мешавад, танҳо муҳимтарин чизҳо боқӣ мемонанд.
Инсоншинос ва файласуфи бузурги дигаре ба номи Клод Леви-Стросс низ дар осори дурахшони худ ҳақиқате мутаноқизнаморо исбот кардааст: ҳаҷми дониши инсони мутааллиқ ба як қабилаи суннатӣ ва бостонӣ ва инсони ҷомеаи фановаронаи муосир, дар маҷмӯъ тақрибан яксон аст. Он чӣ тағйир мекунад, танҳо низоми гузиниши иттилоот ва шеваи таъйини авлавиятҳост. Барои мисол, бумиёни ҷангалҳои Амазон номи садҳо навъ гиёҳ ва алафро медонанд ва онҳоро бар асоси зарифтарин тафовутҳо аз якдигар ташхис медиҳанд. Мо ба шинохти ин гиёҳон ниёзе надорем, аммо кӯдакони имрӯза ба хубӣ бо брендҳои абзорҳои электроникӣ ё шахсиятҳои бозиҳои роёнаӣ ошно ҳастанд.
Ҳаҷми иттилоот, дар як нигоҳи куллӣ, собит аст ва на печидагии фановаронаи ҷомеа ва на ҳуши маснуӣ, ҳеҷ як дар ин замина тағйири бунёдине эҷод намекунанд. Вазифаи муаллим, ё ҳамон гуруи русӣ, эҷоди силсиламаротибе дуруст ва ҷудо кардани умури асосӣ аз анбӯҳи иттилооти тасодуфӣ ва беарзиш аст. Дар айни ҳол, агар низоми силсиламаротиббандии иттилоот дар зеҳни инсон, дар ҳар ҷомеае, дучори ихтилол шавад, фард ба ҳолати сардаргумӣ ва дармондагӣ фурӯ меравад ва тавоноии дарк ва вокуниши муносиб ба воқеиятро аз даст медиҳад.
Бинобар ин, масъала аслан ҳаҷми физикии иттилоот нест, балки чигунагии сохторбандии он ва интихоби муаллифаҳои муртабит ва зарурӣ аст, ки бояд ба донишомӯз мунтақил шаванд. Муҳимтарин масъала, сирфан донистани воқеиятҳо нест, балки тасаллут бар калидҳои ҳерменевтикӣ ё абзорҳои бунёдини тафсир ва фаҳм аст.
Владимир Пропп, пажӯҳишгари барҷастаи фолклор ва сохторгарои рус, дар таҳлили худ аз афсонаҳои ҷодуӣ нишон дод, ки тамоми ривоятҳои башарӣ — устураҳо, романҳо, афсонаҳо, сериалҳои муосир ва ҳатто мутуни ғайридинӣ — бар асоси улгуҳои амиқи муштарак ва сохторҳои воҳид шакл мегиранд. Инсоне, ки бар ин рамз мусаллат бошад, ба осонӣ метавонад улгуи ҷаҳоншумул ва куҳанулгуиро ҳам дар як устураи бостонӣ, ҳам дар як романи классик, ҳам дар филмномаи як асари Ҳолливудӣ ва ҳатто дар як дастуруламали фаннӣ ташхис диҳад.
Огоҳии инсон, дар ҳақиқат, дорои моҳияте собит аст. Вуҷуди ҳуши маснуӣ ё дастрасии осон ба манобеъи марҷаъ, сирфан абзоре аст, ки ба мо имкон медиҳад сареътар ба рамзҳои бунёдин ва маҷмӯаҳои азими додаҳо муроҷиа кунем. Мо метавонем аз ин имконот дар ҷиҳати хайр ва манфиат истифода кунем ва китобхонаҳои муносибе барои ҷустуҷӯи иттилоот эҷод намоем. Аммо ин амр танҳо бо як шарт имконпазир аст: бояд дақиқан бидонӣ, ки ба дунболи чӣ чизе ҳастӣ ва аз ҳуши маснуӣ чӣ мехоҳӣ.
Агар бидуни шинохти мавзӯъ ба ҳуши маснуӣ муроҷиа кунӣ, ё улгуҳои роиҷ ва пазируфташударо таҳвил медиҳад ё клишеҳои оғушта ба бори идеологиро бозтавлид мекунад. Афзун бар ин, ҳуши маснуӣ иштибоҳ мекунад, гоҳе ҷонибдорона амал мекунад ва баъзе авқот низ ба содагӣ “токенҳояш тамом мешаванд”. Наметавон ба он эътимод кард; ҳуши маснуӣ асосан нокофӣ аст ва танҳо як абзори кумакӣ ба шумор меравад, ҳарчанд абзоре нисбатан хуб бошад.
Вазифаи муаллим имрӯз ба ҳеҷ ваҷҳ ин нест, ки ба донишомӯзон биомӯзад чӣ гуна дар робитҳои корбарии сода ва қобили фаҳм (user-friendly) тугмаҳоро фишор диҳанд. Балки бояд ба инсон омӯхт, ки чӣ гуна ба дурустӣ бо ин фановарӣ таомул кунад, рамзҳо ва роҳбурдҳои онро бишносад ва муҳимтар аз ҳама, дар рӯёрӯӣ бо мошин, инсон боқӣ бимонад. Нақши аслии муаллим дақиқан дар ҳамин нукта нуҳуфта аст ва ҳеҷ созукори маснуӣ наметавонад ҷойгузини ӯ шавад. Чаро? Зеро инсон дорои рӯҳе зинда аст. Муаллим дар паси маҷмӯаи маҳоратҳо ва амалкарди таҳсилии донишомӯз, чизеро мебинад, ки мошин ҳаргиз қодир ба дидани он нест: рӯҳи ҷовидона ва шахсияте навзуҳур, ки бояд шукуфо шавад. Барои ҳуши маснуӣ ин масоил аҳамияте надоранд; ӯ сирфан ба дархостҳо посух медиҳад ва ҳеҷ алоқае ба рӯҳи инсон надорад.
Дақиқан ба ҳамин далел аст, ки мо бояд буъди зинда, маънавӣ ва то ҳадде диниро дар омӯзиш ҳифз кунем. Дар ҳақиқат, омӯзиши асил ҳамвора дар ҷиҳати растагории рӯҳи инсон будааст. Аз ҳамин рӯ, шоиста аст, ки Калисо, андешмандон, файласуфон ва мутахассисони улуми инсонӣ, фаъолонатарин нақшро дар фароянди омӯзиши муосир ифо кунанд. Мо бояд ба муаллимон кумак кунем, то ба рисолати волои худ бозгарданд; яъне роҳнамоён ва ҳомилони “пайдейя” бошанд. Албатта, барои таҳаққуқи ин ҳадаф, худи муаллимон низ бояд пайваста биомӯзанд.
МУҶРӢ: Дар ин ҷо пурсише табиӣ дар бораи чигунагии иҷрои амалии ин дидгоҳ матраҳ мешавад. Шумо ба дурустӣ ба масъалаи тазъифи иқтидори муаллим ишора кардед: волидайн ва ба пайравӣ аз онон, кӯдакон, ҳамчунон аз рӯи одат омӯзишро сирфан ҳавзае аз хадамоти пулӣ ё ройгон талаққӣ мекунанд. Оё давлат бояд бо тасвиби қавонин ва муқаррароти сахтгирона ин вазъиятро дигаргун кунад, ё ин масъала сирфан ба рӯшангарии ахлоқӣ ва инсонӣ марбут мешавад? Чӣ гуна метавон он чиро, ки шумо матраҳ мекунед, дар амал таҳаққуқ бахшид?
АЛЕКСАНДР ДУГИН: Ин масъала бисёр сода ҳал мешавад. Аслан чаро чунин тасаввуре шакл гирифт, ки омӯзиш навъе хидмат аст? Зеро то ҳамин авохир, нигаришҳои сармоядорӣ, либералӣ ва ғарбгароёна бар ҷомеаи мо ҳоким буданд; нигаришҳое, ки аз сӯи ҳокимият ба волидайн ва аз тариқи онон ба кӯдакон мунтақил мешуданд.
Имрӯз давлат ба гунае дигар меандешад. Идеологияи либералӣ акнун ба унвони падидае бегона ва заҳрогин талаққӣ мешавад. Мо пештар бар дигар ҷилваҳои вайронгар ғалаба кардаем ва гоми мантиқии баъдӣ, поён додани қатъӣ ба бақоёи либерализм аст; идеологияе, ки барои муддате тӯлонӣ бар вайронаҳои низоми Шӯравӣ ба унвони як асли ҷазмӣ мусаллат боқӣ монда буд.
Нигоҳ ба мактаб ва донишгоҳ ба унвони ҳавзаи хадамот, маҳсули мустақими ҳуқуқӣ ва зеҳнии либерализм аст. Ба маҳзи он ки давлат дар сатҳи сиёсатгузории расмӣ ба таври комил аз ин парадигма даст бикашад ва авлавиятҳои ҷадидеро тасбит кунад, ҳама чиз ба ҷойгоҳи табиии худ бозхоҳад гашт. Мо ногузир эҳтироми волои муаллимро, ки ҳам дар Русияи тазорӣ ва ҳам дар даврони Шӯравӣ амре табиӣ ва решадор буд, эҳё хоҳем кард.