Раҳбарони Толибон умдатан бесавод ё камсавод ҳастанд ва барои фаҳму шинохти мутуни динӣ камтарин маҳоратро надоранд.
Муаллиф: Шамсурраҳмон Фурӯтан (Афғонистон)
Ривояти ғолиб Толибонро як гурӯҳи мазҳабӣ муаррифӣ кардааст ва буъди миллатгароёнаву қавмии онҳо камтар мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтааст. Дар ин бахш мехоҳам рӯшан кунам, ки оё Толибон як гурӯҳи исломӣ ҳастанд ё бештар ба як гурӯҳи қавмӣ наздик буда, аз андешаҳои натсионализми афғонӣ/паштунӣ пайравӣ мекунанд. Барои дарки беҳтари ин мавзӯъ, чаҳор муаллифаро баррасӣ хоҳам кард.
Муаллифаи якум: Вожаи “Толибон” ва ибораи “Иморати исломии Толибон” аст.
Ривояти мусаллат ин гурӯҳро ба унвони як ҷунбиши мазҳабӣ бознамоӣ кардааст; ривояте, ки муҷиб шудааст бисёре аз афрод Толибонро асосан дар чорчӯби ҷунбишҳои мазҳабӣ таҳлил кунанд; ҷунбиши мазҳабӣ-сиёсӣ-низомӣ, ки бар асоси тафаккуроти “бунёдгароии исломӣ” ва фиқҳи ҳанафӣ, бавижа мактаби девбандӣ, шакл гирифтааст. Асоси ин нигариш бар ду асл устувор аст: асли аввал, номи гурӯҳи “Толибон” ва асли дувум, номи ҳокимияти сиёсии мавриди назари гурӯҳи Толибон, яъне “Иморати исломӣ” аст.
Мавриди аввал, вожаи “Толибон” ҷамъи вожаи “толиб” аст. Толиб яъне касе, ки ба дунболи ёдгирии улуми динӣ дар мадориси динӣ аст. Ин вожа дар миёни ҷомеаи исломӣ қарнҳо ривоҷ дошта ва яке аз дастноёфтанитарин ва шояд арзишмандтарин вожаҳо дар фарҳанги исломӣ ба шумор мерафтааст.
Дар гузашта дастрасӣ ба илм маҳдуд ва ёдгирии улум бисёр душвор буд. Илм барои аксарияти мардум падидае нодир маҳсуб мешуд. Толибони илм ҳазорон километр роҳро бо таҳаммули сахтиҳои фаровон мепаймуданд ва чандин солро дур аз хонавода сипарӣ мекарданд, то ба манобеи илмии маҳдуде дастрасӣ дошта бошанд.
Улум монанди имрӯз мутанаввеъ ва мутакассир набуданд. Тақрибан аксари улуми мавҷуд дар ҷаҳони ислом бархоста аз манобеи динӣ буданд ва маорифи марсум то ҳудуди зиёде улуми динӣ маҳсуб мешуданд. Яъне калом, фалсафа, мантиқ, фиқҳ, адабиёт ва ғайра бо рӯйкарди динӣ арзёбӣ мешуданд. Бинобар ин, ориф, шоир, файласуф ва ғайра, ҳама толиби илм ва олим маҳсуб мешуданд.
Дар воқеъ, толибон ва олимон на танҳо ҷӯянда ва ҳомили илм буданд, балки ҳомили арзишҳои динӣ низ буданд. Бинобар ин, метавон гуфт, ки толибони илм ҳам ба далели нисбаташон бо дин, ҳам ба далели нисбаташон бо илм ва маорифи инсонӣ ва ҳам ба далели касби яке аз арзишмандтарин ва дастноёфтанитарин падидаҳои мавҷуд, бисёр муҳтарам ва мукаррам шумурда мешуданд.
Мавриди дувум, номи ҳукумати мавриди назари Толибон, яъне “Иморати исломӣ” аст. Ин иборат барои Толибон як шиори мазҳабӣ-сиёсӣ маҳсуб шуда ва ҳадафи эъломшудаи ин гурӯҳ, ташкили “Иморати исломӣ” ва “иҷрои шариати исломӣ” баён шудааст.
“Иморат” ба маънои қаламрави таҳти ҳокимияти амир аст; қаламрави ҷуғрофиёие, ки тавассути “амир” ё “амирулмуъминин”, яъне фармонравои муъминон, идора мешавад. Ин иборат дар фарҳанги исломӣ як иборати комилан мазҳабӣ ба шумор меравад ва дар аксари маворид барои пешвоёни сиёсӣ-мазҳабии мусалмонон истифода мешавад. Ҳарчанд зоҳиран ин калимот далолат бар мазҳабӣ будани гурӯҳи Толибон доранд ва ин мавзӯъ як амри мустадал ва мантиқӣ ба назар мерасад, аммо бо баррасии дақиқтар метавон фаҳмид, ки чунин бардоште лузуман дуруст нест ва мебоист зоҳири амрро аз ботини он тафкик кард.
Дар кишвари Покистон ҳудуди 30 то 36 ҳазор мадрасаи динӣ вуҷуд дошт, ки зоҳиран барои омӯзиши улуми динӣ ба муҳоҷирони афғонистонӣ таъсис шуда буданд ва донишомӯзони мавҷуд дар ин мадорисро “толиб” мегуфтанд. Ин ном дорои маъно ва муҳтавои ҷаззобе буд ва тавонист ҳазорон нафарро ба ин мадорис ҷазб кунад.
Ба ҳамин далел, даҳҳо ҳазор нафар аз Афғонистон ба Покистон рафта ва ба манзури омӯхтани улуми динӣ вориди ин мадорис шуданд. Ҳарчанд ба сурати расмӣ вуруд ба ин мадорис барои атбои ҳамаи кишварҳо биломонеъ буд, аммо дар сутуҳи пойини ин мадорис, аксаран атбои Афғонистон ҳузур доштанд ва атбои кишварҳои дигар, аз ҷумла покистониҳо, ҳузури чандоне надоштанд.
Кайфияти таҳсилӣ ва имконоти омӯзишӣ дар ин мадорис бисёр пойин ва ҳатто номуносиб буданд. Дар ҳар кадом аз ин мадорис, даҳҳо навҷавони афғонистонӣ ва чанд нафар устод, ки аксаран афғонистонӣ буданд, ҳузур доштанд. Барномаи дарсии стандартӣ вуҷуд надошт. Ҳеҷ кадом аз устодон таҳсилоти илмӣ ва ҳатто динии лозимро надоштанд ва зарфияти тадриси стандартӣ дар ин мадорис вуҷуд надошт.
Аксари афрод машғули ҳифзи бахшҳое аз Қуръон буданд, аммо аз муҳтавои Қуръон на устодон чизе мефаҳмиданд ва на ба шогирдон чизе омӯзиш дода мешуд. Аз мутуни ақлӣ монанди калом, фалсафа ва маорифи исломӣ ҳеҷ фаҳму дарке вуҷуд надошт. Мутуни тадрисӣ арабӣ буд, вале аксарияти мутлақи мударрисин забони арабиро балад набуданд.
Дар сутуҳи пойини ин мадорис, Қуръон ҳифз мешуд ва дар сутуҳи болотар, бархе масоили ибтидоии фиқҳ ва ҳадис ба ин афрод мунтақил мешуд. Сатҳи кайфияти омӯзишии ин мадорис бисёр пойин буд.
Бо вуҷуди ҳузури садҳо ҳазор толиби улуми динӣ аз Афғонистон, ин мадорис ҳатто як мавриди донишомӯхтаи динӣ, ки дорои салоҳияти илмӣ-динӣ бошад, ба Афғонистон содир накардааст. Дар миёни тамоми фориғони ин мадорис касеро наметавон пайдо кард, ки дар ҳадди мутавассит мутуни диниро бифаҳмад ва бар маорифи динӣ мусаллат бошад.
Ба унвони намуна, раҳбарони Толибон, ки аксаран дар ин мадорис ҳузур доштанд, умдатан бесавод ё камсавод ҳастанд ва барои фаҳму шинохти мутуни динӣ камтарин маҳоратро надоранд. Ҳатто раҳбарони радаи аввали Толибон, ки худро соҳиби салоҳияти фатво медонанд, бо мутуни динӣ ошноии бисёр ибтидоӣ, ночиз ва андаке доранд. Аз калом, фалсафа, ирфон, тафсири Қуръон, аҳодис, мантиқ, адабиёти форсӣ, адабиёти араб ва таърихи ислом, ки фаҳми онҳо барои шинохти дини ислом комилан зарурӣ ҳастанд, ҳатто шинохти ибтидоӣ ҳам надоранд. Барҷастатарин раҳбарони мазҳабии Толибон ҳамвора аз ибтидоитарин масоили фиқҳ ва ҳадис сухан мегӯянд.
Бинобар ин, метавон гуфт, ки бар хилофи тасаввури бархеҳо, Толибон на мактаби девбандиро ба сурати дуруст мешиносанд, на бо фиқҳи ҳанафӣ ба сурати дуруст ошноӣ доранд ва на аз мутуни динӣ ва маорифи исломӣ шинохти кофӣ доранд. Шароити зиндагӣ дар ин мадорис низ фоҷеабор буд. Хӯроки онон аксаран аз тариқи ҷамъоварии “вазифа”, ё ҳамон рафтани рӯзона ба хонаҳои сокинони манотиқи марбута ва дарёфти як қурси нон ё андаке ғизои пухташуда, таъмин мешуд.
Ҳеҷ тазмини қонунӣ барои таъмини амнияти рӯҳӣ ва ҷисмии навҷавонони сокин дар ин мадорис вуҷуд надошт. Тааҳҳудоти ахлоқӣ низ дар ҳадде набуд, ки монеъи рафторҳои бархе табаҳкорони мавҷуд дар ин мадорис шавад. Гоҳе рафторҳои шанеъе дар ин мадорис иттифоқ меафтод, ки ба ҳеҷ унвон бо арзишҳои исломӣ ва инсонӣ созгорӣ надошт.
Афроди мавҷуд дар ин мадорис комилан мунзавӣ буданд ва аксаран иҷоза ва тавони сафар ба манотиқи дигари Покистонро надоштанд. Ин мадорис бахши комилан ҷудое аз ҷомеаи Покистон буданд ва аксаран фурсате барои ошноии онон бо арзишҳои ҷомеаи Покистон фароҳам намешуд. Ин маконҳо бештар шабеҳи корхонаҳое буданд, ки ба сурати хос, барои як кишвари хос, тавлидоти хоси худро доштанд. Исломе, ки дар ин мадорис ба толибони афғонистонӣ илқо мешуд, бо исломи мавҷуд дар Покистон мутафовит буд.
Ба ҳамин далел, байни толибони улуми динӣ дар Покистон ва толибони улуми динии содиршуда ба Афғонистон тафовути фоҳише вуҷуд дошт. Ҳамон гуна ки Мансур (1401) менависад: “Толибони покистонӣ солҳост, ки аз ҳукуматҳои интихобӣ ҳимоят мекунанд ва худ дар он иштирок меварзанд, аммо шогирдони онҳо дар Афғонистон интихоботро таҳрим медоранд; аз ин даст мисол бисёр аст”.
Аксарияти ин мадорис дар манотиқи паштуннишини Покистон эҷод шуда буданд ва нигариши динии ҳоким дар ин мадорис бештар бо қироати қабоили афғон/паштун аз ислом интибоқ дошт. Мавориди мазкур дар воқеъ шаклдиҳандаи фазои ҳоким дар ин мадорис буданд ва ин иттилоот натиҷаи гуфтугӯ бо теъдоде аз афродест, ки барои касби улуми динӣ ба Покистон рафта ва дар ин мадорис ҳузури тӯлонимуддат доштаанд. Бинобар ин, аз ҳар ҷиҳате, ки ба мавзӯъ нигоҳ кунем, ин мадорис бо як мадрасаи динии воқеӣ фосилаи зиёде доштанд ва бо ин авсоф, наметавон пазируфт, ки ҳадафи аслии онҳо тарвиҷи улуми динӣ ва арзишҳои исломӣ будааст.
Воқеият ин аст, ки ин мадорис аз ҳамон ибтидо бо аҳдофи сиёсӣ ва амниятӣ таъсис шуда буданд ва беш аз чаҳор даҳа аст, ки дар ин росто мавриди истифода қарор мегиранд. Ҳадафи аслӣ аз таъсиси ин мадорис омӯзиши улуми динӣ набуд, балки аҳдофи аслии он пушти ин ҳаракат нуҳуфта буд.
Ин мадорис умдатан дар даҳаи 1980 мелодӣ, дар замони ҷиҳоди мардуми Афғонистон алайҳи Иттиҳоди Ҷамоҳири Шӯравӣ ва пас аз вуруди миллионҳо паноҳҷӯи афғонистонӣ ба Покистон, таъсис шуданд ва сипас идома пайдо карданд. Коркарди аслии ин мадорис, фароҳам кардани нерӯи ҷангӣ буд ва ба марокизи аслии ҷалб, ҷазб ва тарбияти нерӯ ва эъзоми онон ба Афғонистон барои ширкат дар ҷанг алайҳи Шӯравӣ табдил шуданд (Blanchard, 2008).
Арабистони Саудӣ ба унвони таъминкунандаи умури молӣ, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ба унвони кӯмаккунандаи таслиҳотӣ ва сиёсӣ ва Созмони истихбороти Покистон (ISI) ба унвони созмондиҳандаи ин барнома маҳсуб мешуданд.
“Расонаҳои байналмилалӣ парда аз нақши Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Бритониё ва ҳимоятҳои молии Арабистони Саудӣ бардоштаанд ва намешавад ин ҳама ҳақоиқро пардапӯшӣ кард” (Мансур, 1401).
Дар “замони ҷиҳод”, ин маворид чандон барҷаста набуд ва бахши қобили таваҷҷуҳе аз мардуми Афғонистон таъсиси ин мадорисро навъе ҳимояти Покистон аз муборизаи гурӯҳҳои муҷоҳидин дар баробари таҷовузи Иттиҳоди Ҷамоҳири Шӯравӣ ба Афғонистон медонистанд.
Аммо пас аз хуруҷи нерӯҳои Шӯравӣ аз Афғонистон, аҳдоф ва коркарди ин мадорис бештар дар ростои аҳдофи Покистон танзим шуд. Ин мадорис бахше аз роҳбурди амниятӣ, низомӣ ва сиёсии ҳукумати Покистон нисбат ба Афғонистон маҳсуб шуданд. Созмони истихбороти Покистон ин мадорисро ба маконҳое барои идеологиясозӣ, ҷазб ва тарбияти нерӯи амниятӣ, низомӣ ва сиёсӣ табдил кард. Дар чанд даҳаи ахир, тақрибан тамоми аҳдофи Покистон дар Афғонистон, аз ҷумла ташкили гурӯҳи Толибон ва ирсоли онҳо ба Афғонистон, ба сурати амалӣ аз тариқи нерӯҳои мавҷуд дар ин мадорис анҷом шудаанд.
Давлатҳои пешини Афғонистон ва ниҳодҳои байналмилалӣ низ ҳамвора ин мадорисро ба унвони марокизи шустушӯи мағзӣ, тарвиҷи ифротгароии мазҳабӣ ва заминасозӣ барои ҳамалоти интиҳорӣ ва террористӣ дар дохили Афғонистон муттаҳам кардаанд (Хабаргузории Ҷумҳур, 1391).
Толибон низ, ки бароянди ин мадорис ҳастанд, аз ҳамон оғоз як пружаи амниятӣ-сиёсӣ буданд, ки ба василаи Покистон эҷод шуданд.
“Толибон сохта ва пардохтаи Покистон мебошанд ва дар ростои таҳаққуқи аҳдофи он кишвар эҷод ва ба ҳаракат афтодаанд. Изҳороти Беназир Бҳутто, нахуствазири асбақи Покистон, дар мавриди ташкили Толибон ба василаи Покистон ҷойи ҳеҷ ибҳоме боқӣ нагузоштааст. Ташкили Толибон дар даҳлезҳои истихбороти низомии Покистон нутфа баста ва аз ҳамон ҷо мудирият ва раҳбарӣ мегардад” (Мансур, 1401).
Илова бар хонум Беназир Бҳутто, коршиносони бетараф низ борҳо иброз кардаанд, ки Толибон тавассути Покистон эҷод шудаанд. Бинобар ин, интихоби пасванди динӣ барои ин мадорис, интихоби калимаи “толиб” барои нерӯҳои сиёсӣ-низомии мавриди ҳимояти Покистон, ки дар ин мадорис машғул буданд ва интихоби ибораи «Иморати исломӣ» барои ҳукумати мавриди назари онҳо, бахше аз роҳбурди амниятӣ ва сиёсии Покистон буд. Ин маворид ба сурати огоҳона ва санҷида тавассути мақомоти амниятии ин кишвар интихоб шуда буданд.
Дар воқеъ, ин номҳо ба сурати комилан огоҳона тавассути муассисони гурӯҳи Толибон интихоб шуданд ва ҳадафи аслии онҳо, беш аз он ки эҷоди ҳукумати исломӣ ва татбиқи шариати исломӣ бошад, иғвои мардуми Афғонистон, машруиятбахшӣ ба амалкарди гурӯҳи Толибон ва баҳрабардории сиёсӣ ва амниятӣ аз арзишҳои динӣ буд. Ин маворид, беш аз он ки арзишҳои исломиро дар худ дошта бошанд, абзоре барои таҳаққуқи аҳдофи сиёсӣ ва амниятии Покистон ва ҳампаймонони ин кишвар маҳсуб мешуданд.
Аз тарафи дигар, истифода аз ин номҳо, низоми ҳукуматдории Толибонро аз раъйи мардум ва ниёз ба посухгӯӣ ба мардум бениёз карда ва мардумро мулзам ба байъат бо раҳбари Толибон ва табаият аз тасмимоти ин гурӯҳ мекард.
Дар ғайри ин сурат, “истифода аз унвони “Иморати исломӣ” барои ҳукумати Толибон ба далоили динӣ, сиёсӣ, ҳуқуқи башарӣ ва байналмилалӣ бо чолишҳои ҷиддӣ мувоҷеҳ аст. Ин ҳукумат ба далели амалкарди саркӯбгарона, нақзи густурдаи ҳуқуқи башар ва адами пазириши дохилӣ ва байналмилалӣ, наметавонад намояндаи як ҳукумати исломии воқеӣ бошад. Ислом ба унвони дине ҷаҳонӣ ва инсонӣ, бар усуле монанди адолат, баробарӣ ва эҳтиром ба ҳуқуқи инсонҳо таъкид дорад, дар ҳоле ки Толибон бо амалкарди худ ин усулро нақз кардаанд. Ба ҳамин далел, бисёре аз кишварҳо ва ниҳодҳои ҷаҳон аз ба расмият шинохтани Толибон ба унвони «Иморати исломӣ» худдорӣ мекунанд” (Биҳиштӣ, 1403).
Бинобар ин, метавон гуфт, ки номи Толибон ва номи ҳукумати мавриди назари Толибон, комилан дар ростои аҳдофи сиёсӣ-амниятии Покистон интихоб шуда ва бо арзишҳо ва усули дини ислом иртиботи ҳақиқӣ надоранд. Бар ин асос, наметавон Толибонро дар зумраи гурӯҳҳо ва ҷараёнҳои фикрӣ-сиёсии муосири ҷаҳони ислом ҳисоб кард. Барои исломӣ будани як ҷараёни сиёсӣ танҳо ном ва иддао кофӣ нест. Ислом арзишҳо ва усули мушаххас дорад, ки Толибон бо онҳо ошноии дуруст надоранд ва ба онҳо амал намекунанд. Бинобар ин, рӯшан аст, ки Толибон як гурӯҳи мазҳабӣ нестанд.
