چرا کشتیهای غیرنظامی نباید هدف حملات نظامی قرار گیرند؟
نویسنده: طالب علییف، تحلیلگر، ویژه برای «سنگر»
بر اساس معیارهای تعیینشده حقوق بینالملل بشردوستانه و کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره حقوق دریاها، کشتیهای تجاری و خدمهٔ آنها به عنوان تأسیسات غیرنظامی محسوب میشوند و در صورتی که وظایف نظامی انجام ندهند، نمیتوانند هدف قانونی حمله قرار گیرند.
در «راهنمای سانرمو ۱۹۹۴» ذکر شده است که یک کشتی تا زمانی وضعیت غیرنظامی خود را حفظ میکند که در عملیات جنگی، انتقال محمولههای نظامی یا تأمین تدارکات نظامی مشارکت نداشته باشد.
با این حال، در اواخر نوامبر سال ۲۰۲۵ نفتکشهای Kairos و Virat که با پرچم گامبیا به سوی تنگه استانبول در حرکت بودند، توسط قایقهای بدون سرنشین Sea Baby مورد حمله قرار گرفتند و عملاً از چرخه استفاده خارج شدند.
به گزارش رسانه «UNIAN»، عملیات علیه آنچه «ناوگان سایه» روسیه نامیده میشود توسط سرویس امنیتی و نیروهای دریایی اوکراین انجام شده است. در عین حال، هیچ مدرکی ارائه نشد که نشان دهد این نفتکشها چنین وظایفی را انجام میدادند. طبق گزارش رسانهها، هر دو نفتکش «در حالت بالاست» حرکت میکردند، یعنی بدون نفت و بدون انجام مأموریتهای تأییدشده برای تأمین واحدهای نظامی روسیه.
آنکارا با بیانیهای تند واکنش نشان داد. اونجو کچلی، سخنگوی رسمی وزارت امور خارجه ترکیه، تأکید کرد که این حملات «خطر جدی برای کشتیرانی، جان انسانها، اموال و محیط زیست» ایجاد میکند و از کییف خواست از ادامه تشدید اوضاع خودداری کند.
همزمان، آرلو آبراهامسون، نماینده فرماندهی مشترک نیروهای دریایی ناتو، مقامات اوکراین را به «خویشتنداری» فراخواند، زیرا حملات سرویسهای ویژه اوکراین به نفتکشها در دریای سیاه میتواند موجب افزایش تنش در منطقه شود.
وضعیت پیشآمده نشاندهنده نقض یکی از اصول کلیدی حقوق بینالملل بشردوستانه ــ یعنی اصل تفکیک (distinction) ــ است که بر اساس آن طرفهای درگیر موظفاند میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز روشن قائل شوند. حتی اگر یک کشتی احتمالاً با اقتصاد طرف مقابل مرتبط باشد، این امر آن را به هدف نظامی قانونی تبدیل نمیکند.
حقوق بینالملل استفاده از وسایل ضربتی در آبهای بیطرف را توسط هر طرفی ممنوع میکند. این حادثه از نظر امنیت کشتیرانی و نیز از نظر حفاظت از خدمهای که ارتباطی با عملیات نظامی ندارند، یک سابقه خطرناک ایجاد میکند.
در همین راستا، گلوریا گاگیولی، کارشناس آکادمی حقوق بینالملل بشردوستانه ژنو، معتقد است که وارد کردن آسیب عمدی به زیرساختهای اقتصادی دشمن از طریق روشهایی که جان غیرنظامیان را به خطر میاندازد، باید به عنوان جنایت جنگی ارزیابی شود.
