چگونه بشریت توانست تنها در چهل سال از ارابه اسبی به عصر موشکها و نابودی اتمی جهش کند؟
نویسنده: عارف حسنخان آخوندزاده، پژوهشگر و تحلیلگر مسائل منطقهای، عضو شورای مشورتی «سنگر»
از آغاز تاریخ مکتوب شناختهشده بشر ــ حدود سال ۳۲۰۰ پیش از میلاد (که عموماً بهعنوان نقطه آغاز پذیرفته میشود) ــ تا حدود سال ۱۷۵۰ میلادی، مسیر پیشرفت بشر به شکلی شگفتآور هموار و کند بود. همان شمشیرها، خنجرها، اسبها، ارابهها، کشتیهای بادبانی و پارویی، هم حدود تواناییهای فناورانه و هم شیوه زندگی انسانها را تعیین میکردند.
در قرن چهاردهم میلادی، باروت پدید آمد و ماهیت جنگ را دگرگون ساخت. با این حال، طی ۴۵۰ سال بعد، این فناوری نسبتاً ابتدایی باقی ماند. تقریباً در همان دوره، ساعتهای مکانیکی و دستگاه چاپ نیز ظهور کردند. در دهه ۱۷۵۰، استفاده از زغالسنگ و سپس نیروی بخار، صنعتیشدن مدرن را ممکن ساخت و راه را برای راهآهن و کشتیهای بخار هموار کرد.
با وجود همه اینها، این تحولات در مقایسه با مسیری که توسعه بشری از حدود سال ۱۹۰۰ در پیش گرفت، چیزی جز پیشرفتی آهسته و تدریجی نبود.
من پدیده پیشرفت قرن بیستم را «پارادوکس لیپتون» مینامم؛ نامی برگرفته از کنت لیپتون، نویسنده نسبتاً گمنام آمریکایی و مؤلف کتاب «آسمان زرد» (Yellow Sky) که در آن این فرضیه را مطرح کرد که شاید تمدن پیشرفته فناوریمحور کنونی، نخستین تمدن از این نوع در تاریخ بشر نباشد.
هرچند این دیدگاه به ژانر مستقلی موسوم به «تاریخ بدیل» تعلق دارد، اما آنچه برای من اهمیت دارد، پرسش دیگری است که لیپتون در جریان بحثهای خود مطرح کرد.
Кنت لیپتون پرسید:
«چگونه بشریت توانست تنها در چهل سال از ارابه اسبی به عصر موشکها و نابودی اتمی جهش کند؟»
هرچند این پرسش با نهایت سادگی و بدون هیچ ادعایی درباره ژرفای فلسفی مطرح شد، اما اهمیت آن را نمیتوان دستکم گرفت. این پرسش به رازی بنیادین، انفجاری و پنهان در هستی انسان میپردازد؛ مسئلهای که در قلب موضوع قرار دارد و در عین حال، حتی با دقیقترین نگاه نیز تقریباً نامرئی باقی میماند.
اکنون بیایید مراحل اصلی پیشرفت بشریت در قرن بیستم را بررسی کنیم و آن را با نمودارهای گویا همراه سازیم. یکی از این نمودارها (نمودار بالا) رشد جمعیت جهان را نشان میدهد. در سراسر تاریخ مکتوب شناختهشده بشر، جمعیت کره زمین تا سال ۱۸۰۴ هرگز از یک میلیارد نفر فراتر نرفت. با این حال، تا سال ۲۰۲۴ این رقم به سطح بیسابقه هشت میلیارد نفر رسید.
قرن بیستم میلادی دورهای منحصربهفرد بود، زیرا در همین دوره تواناییهای فناورانه تمدن بشری (اروپایی) سریعترین و گستردهترین جهش را در سراسر تاریخ شناختهشده خود تجربه کرد.
بیشتر مراحل زیر از اواخر قرن نوزدهم آغاز شدند و تا اوایل قرن بیستویکم به توسعه خود ادامه دادند.
آغاز قرن بیستم
۱- برق و رادیو
۲- سلاحهای گرم مدرن
۳- خودروها
۴- هوانوردی
پس از سال ۱۹۴۵ (پس از جنگ جهانی دوم)
۵- عصر اتم
۶- عصر فضا
۷- عصر رایانهها، الکترونیک و تلویزیون
این صرفاً یک مشاهده تصادفی نیست، بلکه نتیجهگیریای است که از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است.
کتابشناسی:
