فرمان حمله به چینیها را چه کسی و چرا صادر کرد؟
منبع: اسپوتنیک تاجیکستان (روسیه)
کشته شدن پنج کارگر چینی در پی تیراندازی از سوی افغانستان، فضای امنیت و ثبات در مرزها و اعتماد میان تاجیکستان و طالبان* را تیره کرده است. اسپوتنیک تاجیکستان این موضوع را بررسی کرده است.
کشته شدن شهروندان چین در نتیجه تیراندازی از سمت افغانستان، امنیت مرزها را مبهم ساخته و بر اعتماد میان تاجیکستان و طالبان* تأثیر گذاشته است. کار به جایی رسید که گذرگاههای مرزی میان تاجیکستان و افغانستان از ۲ تا ۸ دسامبر بسته شدند.
این رویدادها توجه بینالمللی را جلب کردهاند. نمایندگیهای دیپلماتیک ایران و پاکستان، همچنین سازمان همکاری شانگهای، کشتار شهروندان چین را محکوم کرده و آن را حملاتی خواندهاند که با هدف بیثبات کردن وضعیت منطقه انجام شدهاند. سفارت چین در تاجیکستان از شهروندانش خواست مناطق پرخطر را ترک کنند و رئیسجمهور امامعلی رحمان نیز با نمایندگان نیروهای امنیتی درباره «وضعیت در مرز تاجیکستان و افغانستان و راههای تقویت آن» دیدارهایی انجام داد.
«رئیس دولت، جناب امامعلی رحمان، اقدامات غیرقانونی و تحریکآمیز شهروندان افغانستان را بهشدت محکوم کرده و به مسئولان دستور دادند برای حل مسئله و جلوگیری از تکرار چنین حوادث ناگوار، اقدامات و تدابیر مؤثر اتخاذ کنند»، — به نقل از دفتر مطبوعاتی رئیسجمهور تاجیکستان.
اسپوتنیک تاجیکستان بررسی کرده است که در واقع چه رخ داده و چه کسانی از حمله به شهروندان چین در تاجیکستان سود میبرند.
فشار بر چین یا بیثباتسازی منطقه؟
بر اساس اطلاعیه مرکز مطبوعاتی نیروهای مرزبانی کمیته دولتی امنیت ملی تاجیکستان، در ۳۰ نوامبر ۲۰۲۵، حدود ساعت ۱۸:۴۵ «اعضای یک گروه مسلح تروریستی از قلمرو ولایت بدخشان افغانستان به کارکنان شرکت راهسازی “China Road and Bridge Corporation” در روستای شادکِ جماعت دهاتی ویشخَروِ ولسوالی درواز تاجیکستان حمله مسلحانه انجام دادند. در نتیجه، دو شهروند چین کشته شده و دو نفر دیگر دچار جراحات مختلف شدند».
«همینگونه اقدام تروریستی در ۲۶ نوامبر نیز از قلمرو ولایت بدخشان افغانستان در ولسوالی شمسالدین شاهین رخ داد که در پی آن، سه کارمند چینی شرکت “شاهین-اساِم” کشته و یک نفر زخمی شد»، — آمده است در این اطلاعیه .
رسانههای منطقهای و بینالمللی با تحلیل این رویدادها در مرز تاجیکستان و افغانستان، آنها را کار گروههای تروریستی فعال در افغانستان دانستهاند؛ از جمله «حرکت اسلامی ترکستان شرقی»** (جنگجویان اویغور) که هدفشان تخریب روابط طالبان* و تاجیکستان، بیثباتسازی آسیای مرکزی، اعمال فشار بر چین و اهداف دیگر است.
انتظارات یا اشتباهات
به گفته کارشناسان، میتوان نشانههایی از اهداف واقعی این حوادث را نخست در متن بیانیه نیروهای مرزبانی تاجیکستان و نیز بیانیه وزارت خارجه طالبان* مشاهده کرد.
به گفته مقامات اجرای قانون جمهوری، با وجود تلاشهای پیوسته طرف تاجیکستان برای حفظ امنیت و ایجاد فضای همکاری متقابلِ سودمند در مناطق مرزی تاجیکستان و افغانستان، اقدامات گروههای جنایتکار برای برهم زدن اوضاع در مرز دولتی ثبت شده است.
«طرف تاجیکستان با ابراز نگرانی عمیق، این اقدامات هولناک گروههای جنایتکار را قاطعانه محکوم کرده و از مقامات فعلی افغانستان میخواهد که بهموقع تدابیر مؤثر برای تأمین امنیت و ثبات در خط مرز دولتی دو کشور اتخاذ کرده و افراد دستداشتۀ این اعمال هولناک را بازداشت کنند»، — در این بیانیه آمده است.
وزارت خارجه طالبان* با انتشار بیانیهای اعلام کرد که حمله در ولایت ختلان تاجیکستان توسط گروههایی انجام شده که هدفشان ایجاد ناامنی و بیاعتمادی میان کشورهای منطقه است.
به گفته کارشناسان، اشاره به اینکه تاجیکستان همواره برای «حفظ امنیت و ایجاد فضای همکاری متقابلِ سودمند» تلاش میکند، اما «گروههای جنایتکار» امنیت و ثبات مرز را بر هم میزنند، و نیز فراخوان از «مقامات کنونی افغانستان» برای اتخاذ تدابیر لازم، نشان میدهد که دوشنبه درباره عاملان واقعی اطلاعات دارد و دخالت مستقیم خود طالبان* را در این حوادث محتمل نمیداند.
عبدالناصر نورزاد، پژوهشگر امنیت و ژئوپلیتیک، میگوید طالبان* بارها به کشورهای منطقه و فرامنطقه تضمین دادهاند که از خاک افغانستان هیچ گروهی برای فعالیتهای تخریبی و تروریستی استفاده نخواهد کرد، اما کشته شدن شهروندان چینی هم توانایی کابل را زیر سؤال میبرد و هم نگرانیهای منطقهای را افزایش میدهد.
«وقتی مقامات رسمی تاجیکستان نه به سازمانهای تروریستی، بلکه به “گروههای جنایتکار” اشاره میکنند، این بدان معناست که طالبان* قادر به تأمین امنیت سراسری افغانستان نیستند. طالبان* نیز بهطور غیرمستقیم این واقعیت را تأیید کرده و به گروههایی اشاره میکنند که “هدفشان ایجاد ناامنی و بیاعتمادی میان کشورهای منطقه” است. اما در واقع خودشان این گروهها را میشناسند و میدانند که در مهار آنها ناتواناند»، — گفت عبدالناصر نورزاد.
پلیس ولایت بدخشان افغانستان از بازداشت دو نفر به اتهام دست داشتن در حمله به شهروندان چین در بدخشان تاجیکستان خبر داد.
در همین حال، بر اساس اطلاعاتی که از منابع ویژه در اختیار اسپوتنیک تاجیکستان قرار گرفته، بخش کشف و استخبارات لِوای چهارم قولاردوی «عمری ثالث» وزارت دفاع طالبان*، چهار سرباز مرزبانی به نامهای قاری مصباحالحق عمر، مبارز صدر، گلانباز حقجو و یاسین («انس») را بهعنوان عاملان اصلی این حمله شناسایی کرده و آنان را از روستای روزویِ ولسوالی مایمی، که در نزدیکی نقطه مرزی شادک تاجیکستان قرار دارد، بازداشت و به فیضآباد منتقل کردهاند.
«در این حمله از سلاحهای لیزری (ظاهراً تفنگهای دوربیندار آمریکایی M4) استفاده شده است»، — افزود منبع .
اما عاملان حمله ۲۶ نوامبر، که در آن سه کارمند شرکت «شاهین–اساِم» با استفاده از پهپاد کشته و یک نفر زخمی شد، چه کسانی بودند؟ استفاده از پهپاد چه پیامی داشت؟
طلایابان جنوبی
در حالی که تحقیقات درباره تیراندازی ۳۰ نوامبر بهطور فعال ادامه دارد، اما اینکه چه کسانی پشت حمله روز ۲۶ام قرار داشتند — حملهای که در نتیجه آن با پهپاد سه کارمند شاهین–اساِم کشته و یک نفر زخمی شد — همچنان نامشخص باقی مانده است.
طالبان* هنوز بهطور رسمی به این حادثه پاسخ ندادهاند و بر این باورند که این موضوع در پسزمینه رویدادهای بعدی در درواز «مبهم» شده است.
به گفته منابع اسپوتنیک تاجیکستان، تیراندازی ۲۶ نوامبر به سوی تاجیکستان از محل طلایشویی متعلق به یوسف هلمندی انجام شده است.
«یوسف از جمله افرادی است که تحت حمایت بشیر نورزی قرار دارند و امسال از ولایتهای جنوبی به شهر بزرگ آمدهاند. اما ممکن است فرمان تیراندازی به سوی تاجیکستان را رهبری ریاست معادن بدخشان صادر کرده باشد»، — گفت منبع .
شفیقالله حافظ، از تاجیکهای ولسوالی یفتلِ ولایت بدخشان افغانستان است که در ماه آوریل امسال به ریاست معادن این ولایت منصوب شد. به گفته افراد نزدیک به او که با اسپوتنیک تاجیکستان گفتوگو کردهاند، شفیقالله مهارت زیادی در «خریدن» مقامهای بانفوذ، از جمله قاری فصیحالدین، رئیس ستاد کل ارتش طالبان* دارد و مقام خود را با پرداخت رشوههای کلان به دست آورده است.
حافظ در شهر بزرگ هیچ پروژهای نداشت. بخش بزرگی از میدانهای طلای این ولسوالی به رئیس پیشین معادن بدخشان، عبدالرحمان عمار، تعلق داشت. عمار، زاده روستای قصابیِ ولسوالی شهر بزرگِ ولایت تخار، از قدرتمندترین فرماندهان تاجیکِ طالبان در منطقه بود. شفیقالله برای کنار زدن او ابتدا با کمک قاری فصیحالدین موفق شد گردان مرزبانی تاجیک طالبان* که از عمار حمایت میکرد را با گردانی از پشتونهای جنوبی جایگزین کند و سپس پروژههای طلای او را تصاحب نماید. عمار به «قومگرایی» متهم شد و اکنون در شهر تالقانِ ولایت تخار به سر میبرد و بنا بر اطلاعات دیگر، زندانی است.
چنانکه منابع اسپوتنیک تاجیکستان اشاره میکنند، شفیقالله در واقع نقش نماینده قاری فصیحالدین را در کنار حاجی بشیر نورزی ایفا میکند؛ کسی که در ردیف نخست قاچاقچیان بزرگ جهان قرار دارد. او از نخستین سرمایهگذاران جنبش طالبان* در دهه ۹۰ بود و به «پابلو اسکوبار خاورمیانه» نیز شهرت دارد.*
آمریکاییها که در سال ۲۰۰۱ افغانستان را اشغال کردند، در نوامبر همان سال با بشیر نورزی تماس گرفتند و او وعده همکاری با آنان را داد. اما در سال ۲۰۰۵ او را به نیویورک دعوت کرده و به اتهام قاچاق ۵۰ میلیون دلاری مواد مخدر بازداشت کردند.
در سال ۲۰۰۹ دادگاه آمریکا او را به حبس ابد محکوم کرد، اما در اکتبر ۲۰۲۱ در معاملهای با یک مهندس غواص ارتش آمریکا به نام مارک فریریکس مبادله شد و به افغانستان بازگشت. اکنون تمام تجارت مواد مخدر افغانستان زیر کنترل اوست و بنا بر اطلاعات موثق، صدها پروژه استخراج طلا در بدخشان و تخار به شرکتهای او تعلق دارند که روزانه دهها کیلو طلا تولید میکنند.
«زورآزمایی اعلامنشده»
پیش از این رویدادها، کمیته دولتی امنیت ملی تاجیکستان اعلام کرده بود که برای نخستین بار با استفاده از پهپاد، قاچاقچیان افغان را در بخش مرزی شهرستان همدانیِ ولایت ختلان نابود کرده است. در پی عملیاتی از سوی این نهاد در شب ۲۰ نوامبر سال جاری، دو قاچاقچی از یک گروه هفتنفره از بین رفتند و ۱۱۶ بسته مواد مخدر کشف و ضبط شد.
افراد آگاه از تحرکات قاچاقچیان افغان در مرزهای تاجیکستان میگویند که در ماجرای قتل شهروندان چینی، ادعای شسته شدن سواحل در پی ریخته شدن سنگ و شن به رودخانه بهانه است؛ در واقع آنچه طالبان* را خشمگین کرده، کشته شدن قاچاقچیان و از بین رفتن حجم بزرگی از مواد مخدر بوده است.
حاجی عبدالروف رحیمی (نام مستعار)، سرهنگ اهل ولایت تخار که سالهای طولانی هم در دوره حکومت کمونیستی و هم در دوره جمهوری مورد حمایت آمریکا مسئولیت فرماندهی نیروهای مرزبانی افغانستان را بر عهده داشته، در گفتوگوی تخصصی با اسپوتنیک تاجیکستان گفت که اکنون تمام امور مربوط به مرزها در بدخشان و تخار در دست همان بشیر نورزی است و شفیقالله حافظ، فرد نزدیک به قاری فصیحالدین، بدون رضایت او کاری انجام نمیدهد و اصولاً هم نمیتواند روابط دو کشور را تخریب کند.
«وقتی تاجیکستان قاچاقچیان را با پهپاد از بین برد و ۱۱۶ بسته (که معمولاً هرکدام یک کیلویی هستند) نابود شد، با فرستادن پهپاد به سوی شرکت چینیها گویا میخواست نشان دهد که آنچه شما دارید، ما هم داریم. در حمله به چینیها در تاجیکستان، پهپاد از گلوله خمپاره (مینومِت) استفاده کرد و حمله به چینیها در درواز تقویت همان “روایت چینیها” بود»، — گفت حاجی عبدالروف رحیمی.
او افزود که حاجی بشیر نورزی در واقع نماینده ویژه استخبارات آمریکا و انگلیس در شمال افغانستان است و برای آنان کار میکند.
«در طول تاریخ، مواد مخدر افغانستان و “کمربند طلایی” را انگلیسیها مدیریت میکردند و بعدها آمریکاییها نیز به آنان پیوستند. در زمان جمهوری، هلمند که ۴۰ درصد هروئین جهان را تولید میکرد، به مدت ۲۰ سال تحت کنترل استخبارات و ارتش بریتانیا بود. حتی آمریکاییها اجازه ورود به این ولایت را نداشتند و چندین تلاش آنان برای کنار زدن انگلیسیها ناکام ماند»، — گفت همصحبت اسپوتنیک تاجیکستان.
او افزود که تجارت مواد مخدر به نام بشیر نورزی و به نفع انگلیسیها و آمریکاییها جریان دارد.
«اکنون که دست استخبارات آمریکا در افغانستان کوتاه شده و به حریم هوایی مناطق مرزی با تاجیکستان و نیز بیثباتسازی مرزهای جنوبی حوزه نفوذ روسیه و مرزهای چین دسترسی ندارد، کارآمدترین مهره استخباراتی خود را در این مناطق به کار گرفته است. اما اکنون نورزی “شرکای تجاری” جدیدی هم دارد — چینیها. او شریک اصلی آنان نهتنها در استخراج طلا در بدخشان و تخار، بلکه در استخراج نفت در بلخ و دیگر ولایتهاست»، — گفت حاجی عبدالروف رحیمی.
به نظر میرسد این تحلیل سرهنگ افغان شاید به واقعیت نزدیک باشد، اما چنین تحلیلهایی همواره زیر سایه تبلیغات رسانههای غربی قرار میگیرند که میخواهند وضعیت مرز میان تاجیکستان و افغانستان را بحرانی جلوه دهند. آنان بار دیگر همان روایتهای قدیمی، مانند تهدید گروههای تروریستی، تقابل چین و آمریکا و موارد مشابه را مطرح میکنند.
«بازیهای پیچیده»
نخستین خبر جعلی از سوی خبرگزاری بریتانیایی رویترز منتشر شد که پس از تکذیب وزارت خارجه تاجیکستان به دلیل «نبود شواهد»، از سایت این خبرگزاری حذف گردید. اما رسانههای دیگر مانند Afghanistan International، Hashti Subh، رادیو آزادی، «نستویاشیه ورمیا»، دویچهوله و حتی برخی رسانههای آسیای مرکزی که ظاهراً از حمایت مالی غرب برخوردارند یا از وضعیت مرز میان تاجیکستان و افغانستان بیاطلاعاند، حملات و کشته شدن چینیها در مرز تاجیکستان را به گروههای تروریستی، از جمله داعش** و «حرکت اسلامی ترکستان شرقی»** (جنگجویان اویغور)، و نیز به تقابل آمریکا و چین نسبت دادند.
رسانههای تحت کنترل طالبان*، از جمله «طلوعنیوز» و «1TV»، این رویداد را کار استخبارات پاکستان دانستند؛ کشوری که اکنون وارد مرحلهای از اختلافات شدید با این گروه شده است.*
نورالله حسینیاف، کارشناس امور امنیتی، میگوید که تمام این تبلیغات با هدف منحرف کردن توجه افکار عمومی جهان از اصل موضوع انجام میشود: یکی، ناتوانی طالبان در حل سادهترین مشکل، یعنی «ریختن سنگ و شن و شسته شدن سواحل»، و دیگری، هوشیاری سرویسهای اطلاعاتی غرب در بهرهبرداری از این ضعف از طریق بشیر نورزی.
«واکنش محتاطانه و بر اساس اطلاعات معتبر تاجیکستان بود. اکنون دوشنبه با این پرسش مواجه است که آیا طالبان توان مقابله با گروههای جنایتکار بشیر نورزی، که بنیانگذار طالبان و همقوم رهبرشان است، را دارند یا نه؟ از خود این سؤال پیداست که طالبان این توان را ندارند و تقصیر را به گردن سرویس اطلاعاتی پاکستان انداختند»، — گفت نورالله حسینیاف.
به نظر میرسد حقیقت امر همین باشد. حاجی عبدالروف رحیمی گفت نسبت دادن کشتار چینیها به گروههای تروریستی هم از واقعیت دور است و هم از منطق، زیرا در داخل خاک افغانستان، در همان پروژههای طلا، صدها چینی کار میکنند و تا کنون به پای هیچیک از آنان آسیبی نرسیده است، جز یک نفر که سال گذشته در تخار به دلیل همکاری مترجمش با طالبان* برای پول اضافه کشته شد.
«چینیها در روستاهای اووز، پونیمور، دوشمندی، بازار وندیون، شولمند، آشوال و هولور حضور دارند. این فقط مربوط به ولسوالی شهر بزرگ است و از دیگر ولسوالیها و ولایت تخار سخن نمیگوییم. صدها تجهیزات و دستگاه استخراج طلا وارد کردهاند. هیچیک از آنان با مردم محلی ارتباط ندارند. «چاینا تاونچا»-های خود را دارند که توسط افراد بشیر نورزی و پشتونهای جنوبی محافظت میشوند. چینیها در تاجیکستان هم چینیاند و در افغانستان هم. اما چرا در تاجیکستان کشته میشوند و در افغانستان نه؟»، — گفت کارشناس.
تاجیکستان از چه نگران است؟
اما نگرانی، یا آنچه به نظر میرسد، شگفتی تاجیکستان از چیست؟
نورالله حسینیاف میگوید مناقشه اصلی که برای تاجیکستان ایجاد شده و باعث تأخیر در پروژههای ساخت جاده شده، به این معناست که به دلیل طلایشویی و استخراج طلا از سوی افغانستان، نمیتواند پروژههای زیرساختی خود را متوقف کند.
«تا امروز دهها کیلومتر جاده به سمت بدخشان در امتداد رود پنج تکمیل شده و سنگ و شن آن به رودخانه ریخته شده است، اما از سوی افغانستان، حتی در چهار سال حکومت طالبان*، اعتراضی وجود نداشت، زیرا میان طلایابان محلی و مرزبانان تاجیک نوعی تفاهم وجود داشت. اما اکنون باید به خاطر منافع چند طلایاب که از جنوب افغانستان آمدهاند و میخواهند نظر خود را به یک کشور تحمیل کنند، یک پروژه ملی متوقف شود؟ خانه خود را در کنار رود میسازند و به طبیعت حکم میدهند که سیل نفرستد»، — گفت نورالله حسینیاف.
در حالی که تاجیکستان ماههای اخیر تلاش کرده روابط خود با طالبان* را بهبود بخشد و کابل رسمی نیز از این تحولات راضی به نظر میرسید، ظهور «گروههای جنایتکار» در روابط دو کشور و ناتوانی طالبان* در جلوگیری از آنها هم آینده روابط دو طرف را تاریک میکند و هم کارآمدی خود طالبان* را که تابع مشروعیت بینالمللی هستند، زیر سؤال میبرد.
* این سازمان تحت تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل برای فعالیتهای تروریستی قرار دارد.
** سازمانهای تروریستی که در روسیه و تاجیکستان ممنوع شدهاند.
