Нақде бар тарҳи сулҳи як дипломати бозанда
Нависанда: Майсам Тоҳирӣ
Манбаъ: маҷаллаи "Ҷануби Ҷаҳонӣ"
Муҳаммадҷавод Зариф бори дигар аз хомӯшӣ берун омадааст. Ин бор на пушти мизи музокира, на дар салонҳои Вена, балки дар саҳифаҳои “Форин Афферз” — нашрияи амрикоӣ, барои мухотабони амрикоӣ, бо забоне ки бештар ба гӯши Вашингтон ошност то Теҳрон. Тарҳе ироа карда ки худ онро «аз мавқеи пирӯзӣ» меномад, аммо ҳар хонандае ки андаке бо воқеиятҳои ин ҷанг ва бо моҳияти администрасиони Трамп ошно бошад, дар паси ин калимоти салахшурона, як сигнали ошно мешунавад: таслим.
Аввал: паёме барои касе ки ҳаргиз намешунавад
Зариф тарҳи худро хитоб ба маъмурияте навишта, ки аз ибтидо то интиҳо, на эътиқоде ба ҳеҷ тавофуқе дошта ва на хоҳад дошт. Ин маъмурият бо дурӯғ зиндагӣ мекунад, бо ваҳм тасмим мегирад ва барои тавҷеҳи ҳар шикасте, пирӯзӣ месозад. Трамп фарде нест, ки мафҳуми “бурд-бурд”-ро бифаҳмад; дар зеҳнияти ӯ ҳар муомилае ё бурди маҳз аст ё бомбаборон. Ӯ ҳаргиз напазируфта, ки аз ҷое ақибнишинӣ карда, ҳаргиз эътироф накарда, ки чизеро аз даст дода ва ҳеҷ гоҳ тан ба тавофуқе надода, ки ранги тасовӣ дошта бошад.
Бар ин асос, танҳо роҳи воқеӣ барои водоштани Трамп ба ҳар навъ таҷдиди назар — на тавофуқ, балки сирфи таҷдиди назар — ин аст, ки иқтисоди ҷаҳонӣ ба шакли ҷиддӣ дар маърази хатар қарор гирад, ба гунае ки мухотабони дохилии ӯ дар Волл-Стрит фарёд бароваранд. Зариф аммо ба ҷойи фишор, пешниҳод медиҳад. Ин на дипломатия аз мавқеи қувват, балки илтимоси ороёфта бо вожаҳои пирӯзист.
Дуввум: корти асосиро рӯи миз мегузорӣ, баъд менишинӣ чона мезанӣ?
Зариф бо тарҳи “бозгушоии тангаи Ҳурмуз дар ивази лағви таҳримҳо” амалан муҳимтарин аҳруми фишори Эронро — корте, ки ҷаҳони иқтисодро ба ларза дармеоварад — ба унвони колое барои муомила таъриф кардааст. Ин на як имтиёзи тактикӣ, балки таслимии стратегист.
Ва оё Зариф фаромӯш кардааст, ки чунин муомилот чӣ сарнавиште доштаанд? Таҷрибаи Барҷом пеши рӯи ҳама аст: Эрон дар Барҷом имтиёзоти ҳастаии воқеӣ дод ва дар муқобил чӣ гирифт? Чанд сол баъд, Трамп бо як имзо хуруҷро эълом кард ва тамоми таҳримҳо бозгашт. Он шикаст, он ҳақорати таърихӣ, на дарсе барои Зариф шуда ва на барои ҳаммаслаконаш. Ангор, ки Барҷом на як шикасти стратегӣ, балки як “сӯитафоҳуми қобили такрор” будааст.
Пешниҳодҳои мушобеҳтаре аз инҳоро шогирдони ҳамин Зариф, дар охирин даври музокирот, аз тариқи миёнҷии уммонӣ ба Амрико ироа карданд. Посухи Вашингтон чӣ буд? Бомбаборони Эрон. Оё инак Зариф бо ҳамон пешниҳодҳо, ба ҳамон миз бозмегардад?
Севвум: медонӣ иштибоҳ мекунӣ, аммо менависӣ
Зариф дар мақолааш навишта, ки барои интишори он “дудил” будааст. Ин эътироф, на нишонаи тавозӯъ, балки далели исботи худогоҳии ӯст: худаш медонад, ки хилофи ҷараёни мардум шино мекунад. Хилофи неруҳои мусаллаҳ. Хилофи он чӣ артиши Эрон дар майдон нишон дода. Хилофи хости умумии ҷомеае, ки зери бомбаборон, шиори “на таслим, на созиш” сар медиҳад.
Аммо бо ин ҳол менависад. Чаро? Чун ин “дудилӣ” на як ҳушдори виҷдонӣ, балки як сипари дифоъист. Равиши қадимӣ аст: ибтидо эълом кун, ки “медонам инро набояд бигӯям”, то агар мавҷи интиқод омад, битавонӣ бигӯӣ “ман худам ҳам гуфтам, ки дудил будам.” Ин на садоқат аст, ин мудирияти тасвир аст.
Пушти ин “дудилӣ” як паёми пинҳон ҳам ҳаст: яъне эй мардум, эй неруҳои мусаллаҳ, эй мудофеони кишвар — шумо намефаҳмед. Як “шарм” лозим аст, ки аз ҷои худ бархезад ва роҳи дурустро нишон диҳад. Ин такаббури дипломатӣ, шояд нохудогоҳтарин, аммо зишттарин лояи ин навишта аст.
Чаҳорум: Исроил куҷост?
Дар тамомии ин мақолаи баланд, як ғиёби муҳим ба чашм мехӯрад: Исроил. Зариф аз Амрико менависад, аз Трамп, аз Кушнер, аз Виткоф — аммо аз Исроил, аз Нетаняҳу, аз лобии саҳюнистӣ дар Вашингтон, ки ҳаргиз иҷоза нахоҳад дод Эрони бузург, муттаҳид ва иқтисоди қудратманд вуҷуд дошта бошад, сухане намегӯяд.
Ин ғиёб, тасодуфӣ нест. Зариф дар модели фикрии худ, масъаларо ба як муодилаи дутарафа тақлил медиҳад: Эрон ва Амрико. Аммо воқеияти ин ҷанг сезулъӣ аст. Исроил на канори саҳна истода, балки яке аз муҳаррикҳои аслии ин моҷарост — муҳаррике, ки ҳаргиз ба як Эрони пирӯз ва сарватманд тан нахоҳад дод, ҳатто агар Вашингтон бихоҳад.
Зариф ё ин воқеиятро намебинад — ки баъид аст — ё огоҳона аз он мегузарад. Ҳар ду эҳтимол, ба як андоза нигаронкунанда аст.
Панҷум: сармоягузории нафтӣ ба унвони тӯъма
Зариф пешниҳод медиҳад, ки ширкатҳои амрикоӣ дар нафти Эрон сармоягузорӣ кунанд. Гӯё бин Салмон ва шариконаш дар ҳошияи Халиҷи Форс ин пешниҳодро даҳҳо баробар беҳтар ва бо ҷайбҳое пуртар ба Амрико надодаанд. Натиҷа чӣ буд? Амрико дар буҳрони воқеӣ онҳоро раҳо кард ва ба ҳимоят аз Исроил часбид. Дипломатияи “моро бикӯш, вале, биё, дар нафтамон сармоягузорӣ кун” на дар Риёз ҷавоб дод, на дар Абузабӣ — ва қатъан дар Теҳрон ҳам ҷавоб нахоҳад дод.
Трамп “бурд-бурд” намешиносад. Ӯ ё ҳама чиз мехоҳад ё бомбаборон мекунад. Зариф инро медонад. Аммо боз менависад.
Шашум: кашфи бузурги Гардиан
Гардиан бо лаҳни рӯшангарона навишта, ки ин мақола “нишондиҳандаи хатти фикрии мавҷуд дар бахше аз ҳайати ҳокимаи Эрон аст.” Аҷаб кашфи бузурге. Ангор ҷараёни Рӯҳонӣ-Зариф дар Эрон пинҳон будааст, ангор солҳост, ки ин хатти фикрӣ — ки ба дунболи ҳар навъ созише ба зарари Эрон барои расидан ба оромиши робита бо Ғарб аст — вуҷуди аланӣ надошта. Расонаҳои ғарбӣ ин “кашф”-ро мекунанд чун ба он ниёз доранд: ниёз ба ин ки нишон диҳанд “Эрон даруни худ шикофи стратегӣ дорад.” Зариф, огоҳ ё ноогоҳ, абзори ин ривоят шудааст.
Ҳафтум: таваҳҳуми ҳастаӣ
Зариф ҳамчунон дар ин банди кӯҳна гир кардааст, ки агар Эрон аз барномаи ҳастаӣ ақиб бинишинад, далели ҳамла аз байн меравад. Ин истидлол на танҳо таърихи гузаштаро нодида мегирад — чаро ки ҳаргиз собит нашуда Эрон дунболи бомба будааст — балки нишон медиҳад Зариф дарке аз моҳияти ин ҷанг надорад ё намехоҳад дошта бошад. Ин ҷанг бар сари силоҳи ҳастаӣ нест; бар сари бақо ва қудрати минтақавии Эрон аст. Эроне, ки қавӣ бошад — ҳатто бидуни як грам ураниюми ғанишуда — барои Исроил ва барои муодилаи гегемонияи Амрико дар Ховари Миёна таҳдид аст.
Дар поён: на Зариф, на Пизишкиён
Хушбахтона — ва ин шояд танҳо “хушбахтона”-и воқеии ин моҷаро бошад — дар Эрони имрӯз, дар шароити ҷанги таҳмилӣ, на Зариф тасмим мегирад, на Пизишкиён, на ҳеҷ вазири умури хориҷа. Як ҳастаи ношинохта ва низомӣ-раҳбарӣ аст, ки роҳбурди воқеиро таъйин мекунад; ва вазорати хориҷа танҳо иҷрокунандаи аҷандоест, ки аз боло дикта мешавад.
Зариф инро медонад. Пас ин мақола на як тарҳи амалиётӣ аст, на як гузинаи воқеӣ рӯи мизи тасмимгирӣ. Ин як талоши бозгашт аст — ба ҳамроҳии Рӯҳонӣ, бозгашти ҷараёне, ки борҳо собит карда омодаи ҳар созише ба зарари Эрон аст — талоше барои ин ки бигӯяд: “Ман ҳанӯз ҳастам. Ман ҳанӯз муҳимам.”
Оқои Зариф, таърих сулҳоваронро ба ёд меоварад — ин дуруст аст. Аммо таърих ҳамчунин касонеро, ки дар лаҳзаи пирӯзӣ дасти таслим дароз кардандро ҳам ба ёд меоварад ва ҳам хоининро.
