Чӣ гуна Тоҷикистон метавонад худро аз шарри хатароти хориҷӣ эмин нигаҳ дорад?
Нависанда: Толиб Алиев, таҳлилгар, махсус барои “Сангар”
Сиёсати хориҷии чандбардорӣ (чандвекторӣ) - поя ва асоси бақои ҳар кишваре дар ҷаҳон ба шумор меравад. Беҳтарин андешмандони ҷаҳон қарнҳо пеш ба ин натиҷа расидаанд. Тафаккури роҳбурдӣ барои Тоҷикистон низ амри комилан барӯз ва зарурист. Ин ҷумҳурӣ дорои мавқеи геополитикии мунҳасир ба фард аст. Афзун бар ҳамсоягони худ дар Осиёи Марказӣ, Тоҷикистон бо Чин — қудрати навзуҳури иқтисоди ҷаҳонӣ — ҳаммарз аст ва долони Вахон низ дарвоза ба сӯи Осиёи Ҷанубӣ маҳсуб мешавад.
Тоҷикистон ҳамчунин дар таҳия ва иҷрои ибтикороти муштарак дар ҳавзаҳои иқтисод, муҳити зист ва амният ширкат дорад ва ҳамкории худро бо кишварҳои узви Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ (ИДМ) тақвият медиҳад. Душанбе аз ибтикороти ҳамгироӣ, аз ҷумла Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё (ИИАО) ва тарҳи “Камарбанду ҷода” низ ҳимоят мекунад. Маҷмӯи ин омилҳо имкон медиҳад пайгирии сиёсати хориҷии мустақилтар ва ҳамзамон назорат бар ҳокимияти давлатӣ, иқтисод, фарҳанг ва нерӯҳои мусаллаҳро ҳифз кунад.
Сиёсати хориҷӣ бозии бисёр нозук аст, ки Тоҷикистон то кунун тавонистааст онро бо муваффақият пайгирӣ кунад. Равандҳои роҳбурдӣ дар Осиёи Марказӣ мураккабанд ва омилҳои хориҷӣ ин бозиро ҳар чӣ бештар душвор мекунанд. Аз ҳамин ҷо хатарати ҷиддӣ сар мезанад. Ҳамаи стратегҳо мефаҳманд, ки кай як шарик фақат пушти манфиатҳои иқтисодии муштарак аст, аммо шинохти кӯшишҳо барои таъсиргузорӣ бар афкори умум ба хотири манфиатҳои шахсӣ бисёр душвортар аст.
Дар Авруосиё, барои мисол, фаъолияти “Созмони кишварҳои турк” (СКТ), ки таҳти нуфузи Туркия аст, мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Дар харитаи “ҷаҳони турк”, ки дар чаҳорчӯби ин созмон таҳия шудааст, минтақаҳое чун Муғулистон, баъзе минтақаҳои Эрон, Минтақаи худмухтори Синзян-Уйғури Чин, Қафқози Ҷанубӣ ва Шимолӣ, Балкан, Қибрис ва ҳамчунин қисматҳои васеи Русия — аз ҷумла Сибир, Ёқутистон, Кубан ва Қрим — мушаххас шудаанд. Ин қаламрави васеъ аз Аврупои Шарқӣ то Уқёнуси Ором тӯл мекашад. Кӯшиш барои тасаллут бар ин минтақаҳо бо барномаҳои шахсии президент Раҷаб Тайиб Эрдуғон иртибот дорад. Ба гуфтаи таҳлилгарон, Эрдуғон дар дохили кишвар бо такя ба дастовардҳои Мустафо Камол Отатурк симои худро тақвият медиҳад ва дар сиёсати хориҷӣ кӯшиш мекунад навъе хилофати туркӣ эҷод кунад.
Дар ҳолати ҳозир, панҷ кишвар узви Созмони кишварҳои турк ҳастанд: Туркия, Озарбойҷон, Қазоқистон, Қирғизистон ва Ӯзбекистон. Маҷористон ва Туркманистон низ дар он ба унвони нозир ширкат мекунанд. Тоҷикистон то кунун муваффақ шудааст берун аз доираи нуфузи хилофати эҳтимолии туркӣ боқӣ монад. Бо ин ҳол, ҳатто Арманистон низ узви ин созмон нест ва ин воқеият низ нодида гирифта мешавад, ки мардуми Тоҷикистон аз табори қавмҳои эрониянд. Арманиҳо низ аз лиҳози мазҳабӣ, фарҳангӣ ва қавмӣ бо блоки турк созгор нестанд.
Таҷаммӯъ дар чаҳорчӯби Созмони кишварҳои турк бар асоси қоидаҳо, чаҳорчӯбҳо ва маҳдудиятҳое сурат мегирад, ки аз сӯи Туркия пеш бурда мешаванд. Ин созмон то кунун соҳиби парчам, оиннома ва ҳатто “пойтахти рақамӣ” шудааст. Ба назар мерасад сухан аз чизе бештар аз ҳамкорӣ бо “халқҳои бародар” меравад. Масалан, дар мактабҳои Туркия омӯзонда мешавад, ки Осиёи Марказӣ “Туркистон” аст. Ниҳодҳое чун бонкҳои марказӣ, сохторҳои қудратӣ, артиш, фарҳанг ва низоми маориф низ зери ин таъсир қарор гирифта метавонанд. Анқара дар назар дорад тадриҷан ҳамаи онҳоро мутобиқи стандартҳои Туркия яксонсозӣ кунад.
Ҳамчунин аз барномаҳо барои эҷоди нерӯҳои чандмиллиятии турк бо номи “Артиши Тӯрон” ё “Бригадаи туркӣ” бо теъдоди тахминии 4 ҳазор низомӣ хабар нашр шудааст. Пажӯҳишгарони варзидаи равобити байналмилалӣ ин суолро матраҳ мекунанд, ки ин артиш дар амал манфиати киро ҳимоят хоҳад кард ва оё ба абзори фишор бар сиёсати дохилии кишварҳои узв табдил нахоҳад шуд? Низомиён аксаран нақши калидӣ дар табаддулотҳо мебозанд. Илова бар ин, бо дарназардошти марзи васеи Тоҷикистон бо дарозии беш аз 4159,633 километр, хатари бесуботсозии вазъ дар минтақаҳои марзӣ аз ҷониби ин ташкилоти низомии “туронӣ” вуҷуд дорад.
Дар ҳамин ҳол, Туркия дар пешбурди мафҳуми “ҷаҳони турк” бо чолишҳои зиёде рӯ ба рӯст. Маълум аст, ки иқтисоди Туркия бо мушкилоти ҷиддӣ дучор омадааст. Тибқи маълумоти моҳи майи 2025, сатҳи расмии таваррум дар кишвар ба 35,4% расидааст. Барои муқоиса, вазъияти Тоҷикистон бамаротиб беҳтар арзёбӣ мешавад: дар дурнамои дарозмуддат, сатҳи таваррум дар кишвар барои соли 2026 тақрибан 2,6% пешбинӣ шудааст. Дар чунин шароит, ба назар мерасад Туркия бештар аз он ки намуна барои дигарон бошад, худаш ба яксонсозии Бонки марказӣ ва дастгоҳи давлатӣ бар асоси намунаи Тоҷикистон ниёз дорад, на баръакс.
Афзун бар ин, Туркия бозигари мустақил дар саҳнаи ҷаҳонӣ нест. Мушкилоти молии он тавассути Бритониё пӯшиш дода мешавад. Лондон дар тӯли таърихи худ борҳо аз чунин абзорҳо барои таҳаққуқи аҳдофаш истифода кардааст. Бо кӯмаки Туркия, бритониёиҳо кӯшиш мекунанд мавқеи Русия ва Чинро дар Осиёи Марказӣ заиф созанд ва ҳамчунин ба захираҳои маъданҳои боарзиш, ки Осиёи Марказӣ аз он бархӯрдор аст, дастрасӣ пайдо кунанд. Назорат бар маъданҳои минтақа ба таври қобили мулоҳиза зиёд мешавад. Намояндагони IPDO (“Ибтикори шаффофияти саноеъи истихроҷ”), созмоне, ки бо иштироки Бритониё барои пешбурди манофеи худ дар минтақа эҷод шудааст, қаблан ба Осиёи Марказӣ сафар кардаанд. Бунёдгузори он сарвазири собиқи Бритониё Тони Блэр аст.
Ҳузури ширкатҳои бритониёӣ қаблан дар Қазоқистон эҳсос шудааст. Чанд сол пеш, дар он ҷо эътирозот сар зад, ки бо берун омадани кормандони ширкати хадамотии бритониёии Compass аз шаҳракҳои коргарон дар майдонҳои нафти Каламкас ва Каражанбас оғоз шуд. Талаботи коргаронро ба суръат созмонҳои ғайридавлатӣ (NGO)- и тарафдори Бритониё таҳвил гирифтанд ва фаъолони иттиҳоди «Ҷумҳурӣ» фавран мардумро ба кӯчаҳо оварданд.
Дар аъмоқи замини Точикистон низ намудҳои гуногуни маъдан вуҷуд доранд, аз ҷумла тилло, нуқра, мис, қалъагӣ, ангишт, волфрам ва ғайра. Дар соли 2022 ҳатто гузориш шуд, ки ширкати бритониёии Vast Resources PLC дар як лоиҳаи иктишофи заминшиносӣ дар Тоҷикистон сармоягузорӣ кардааст. Бо ин ҳол, коршиносон ҳушдор медиҳанд, ки қаблан ибтикорҳои мушобеҳ дар кишварҳои дигар аксаран ба дастрасии ширкатҳои хориҷӣ ба захираҳо бо шартҳое гирифта шуданд, ки асосан ба нафъи сармоягузорон аст ва на аҳолии маҳаллӣ. Ҳамон тавре ки вазъият дар Қазоқистон нишон дод, чунин ширкатҳо метавонанд муҳаррики эътирозҳо барои бесуботсозии вазъ дар кишвар низ бошанд.
Афзун бар ин, ҳам Туркия ва ҳам Бритониё дар сиёсати хориҷии худ бо таваҷҷӯҳ ба муаллифаҳои миллӣ, мазҳабӣ ё забонӣ амал мекунанд. Қисме аз стратегияи Анқара ва Лондон эҷоди таърих, адабиёт, харитаҳо ва алифбои “муштарак” дар қолаби “Туркистони воҳид” аст, бо ин ҳол ин амр метавонад барои истиқлоли кишварҳои узв пайомадҳои манфӣ дошта бошад. Бо дарназардошти мушкилоти иқтисодии ҷиддӣ, ки Туркия бо он рӯ ба рӯст, пажӯҳишгарони равобити байналмилалӣ нисбат ба дурнамои молиявии ибтикорҳое мисли Созмони кишварҳои турк бо нигоҳе интиқодӣ менигаранд.
Сиёсати чандбардорӣ ҳамоно барои Тоҷикистон судманд аст. Ин амр имкон медиҳад ҳифзи артиши мустақил, таълим, фарҳанг, суннатҳо, таърих ва рӯзноманигории кишварро таъмин кунад. Муносибатҳои наздик ва мутақобилан судманд бо ҳамсоягон, аз ҷумла Русия ва Чин, арзиши махсус доранд.
Дар равобити байналмилалӣ, равишҳои илмии маъруфе ҳастанд, ки бартариҳои ҳамкорӣ миёни кишварҳои ҳамсояро нисбат ба ҳамкорӣ бо шарикони дурдаст асоснок мекунанд. Мулоҳизаҳои иқтисодӣ аввалин ва равшантарин далеланд: наздикии ҷуғрофӣ хароҷоти нақлиётро коҳиш медиҳад ва логистикаро осон мекунад, амре ки мустақиман самаранокии тиҷорат ва сармоягузории мутақобиларо афзоиш медиҳад. Мулоҳизаҳои марбут ба суботи сиёсӣ ва амният низ ҳамон қадар аҳамият доранд.
Муносибатҳои хуби ҳамсоягӣ унсури калидии амнияти миллӣ ва рушди устувори кишвар мебошанд. Маскав ва Пекин вариантҳои ҷолиб барои мувозинат бахшидан ба кӯшишҳои Туркия ва Бритониё ба мақсади табдил додани Тоҷикистон ба бахши хомӯши “Турон”-анд. Стратегияҳои Чину Русия, тибқи пажӯҳишҳо, асосан бар дастёбӣ ба суботи иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар минтақаи наздик, ҷилавгирӣ аз талаботи сиёсати дохилӣ, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ ва эҳтиром ба фарҳанги шарикон такя мекунанд.
Дар чаҳорчӯби Созмони кишварҳои турк, абзорҳои нуфуз хислате фарқкунанда доранд. Масалан, пас аз боздошти аъзои диаспораи як гурӯҳи ҷинояткории созмонёфтаи Озарбойҷон дар Екатеринбург, даъватҳо барои қиёми аҳолии туркзабони Русия садо дод, аммо ин кӯшишҳо ба муваффақият нарасиданд.
Чунин ҳолатҳо барои Тоҷикистон дар кӯтоҳмуддат ва миёнамуддат чолишҳо ба вуҷуд меоранд, зеро “Турон” метавонад кӯшиш кунад таъсири ҳамсоне бар Душанбе низ дошта бошад. Вазъияти кунунӣ тақозо мекунад равиши махсус дар ташаккули самти геополитикӣ, то Тоҷикистон тавонад ҳамоно аз манфиатҳои худ дифоъ кунад ва назорат бар вазъи дохилии кишварро ҳифз намояд.
