Чӣ гуна роҳи оҳани Шиан – Теҳрон Чинро ба қудрати ҷаҳонӣ табдил мекунад?
Нависанда: Лим Тин, ҳуқуқдон ва сиёсатмадори сингапурӣ
Соли 1904 ҷуғрофидони бритониёӣ Ҳалфорд Макиндер дар назди Ҷамъияти шоҳигарии ҷуғрофиёи Лондон суханронӣ карда, ҳушдоре дод, ки баъдан ба яке аз ҳушдорҳои паёмбаронаи таърихи геополитика табдил ёфт:
“Ҳар касе, ки бар Ҳартленд (Қалби Замин) ҳукмронӣ кунад, бар Ҷазираи Ҷаҳонӣ фармон меронад. Ва ҳар касе, ки бар Ҷазираи Ҷаҳонӣ ҳукмронӣ кунад, бар ҷаҳон ҳукмрон хоҳад шуд.”
Назарияи Макиндер дар зоҳир бисёр сода буд. Бузургтарин қитъаи хушкии ҷаҳон — Авруосиё ва Африқо, ки ӯ онро “Ҷазираи Ҷаҳонӣ” меномид, дорои захираҳо, аҳолӣ ва иқтидори саноатие буд, ки аз имконоти ҳар қудрати баҳрӣ хеле бештар буд. Ягона чизе, ки монеи ҳукмронии як қудрати заминӣ мешуд, ҷуғрофиё буд. Ҳартленд — он фазои бузурги дохилии Осиёи Марказӣ — барои нерӯҳои баҳрӣ дастнорас буд. Ҳеҷ флоте наметавонист қудрати худро ба даштҳои он интиқол диҳад.
Аммо роҳи оҳан метавонист онро тағйир диҳад.
Макиндер густариши шабакаҳои роҳи оҳани Русияи подшоҳиро ба сӯи ҷануби Осиёи Марказӣ мушоҳида карда, ба Британия ҳушдор медод, ки агар рӯзе як қудрат тавонад Ҳартлендро тавассути роҳи оҳан муттаҳид созад, бартарии баҳрии Британия аҳамияти худро аз даст хоҳад дод. Уқёнусҳое, ки Британияро ба як қудрати бузург табдил дода буданд, ба хандақи гирди қалъае мубаддал мешуданд, ки соҳиби он каси дигар аст.
Британия ин ҳушдорро ҷиддӣ гирифт. Иёлоти Муттаҳида низ, ки баъдан нақши Британияро ҳамчун муҳофизи низоми баҳрии ҷаҳон ба мерос гирифт, тамоми стратегияҳои бузурги худро бар пешгирӣ аз ҳамин сенария асос гузошт: тақсимшуда, пурихтилоф ва вобаста нигоҳ доштани Авруосиё ба роҳҳои баҳрии таҳти назорати Амрико.
Дар тӯли 70 сол ин сиёсат муваффақ буд.
Шиан — пойтахти қадимаи Чин. Ҳамон шаҳре, ки 2000 сол пеш Роҳи Абрешим аз он оғоз ёфта буд ва корвонҳои шутурони боркардашуда аз абрешим, хушбӯиҳо ва чинӣ аз он ҷо ба самти ғарб ҳаракат мекарданд ва тавассути подшоҳиҳо ва биёбонҳо ба Исфаҳони Эрон мерасиданд.
Имрӯз қаторҳои боркаш аз терминалҳои муосири логистикии Шиан ба ҳамон самт ҳаракат мекунанд. На бо шутур ва на дар тӯли ҳафтаҳо, балки дар давоми 14 рӯз. Масофаи 10 400 километрро аз тариқи Қазоқистон, Ӯзбекистон, Қирғизистон ва Туркманистон тай карда, ба Теҳрон мерасанд.
Таърих такрор намешавад, аммо ба таври ҳайратангез ҳамоҳангӣ дорад.
Аз замони оғози ҷанги Эрон, дар ин долони роҳи оҳани Шиан – Теҳрон як воқеаи ҷолиб рух додааст. Шумораи ҳаракати қаторҳо дар як ҳафта 300 дарсад афзоиш ёфтааст!
Ба маънои воқеӣ дар бораи ин андеша кунед. Нерӯҳои баҳрии Амрико — пуриқтидортарин қувваи баҳрии таърихи башар — дар атрофи гулӯгоҳи Ҳурмуз мустақар шудаанд ва ба тиҷорати баҳрии Эрон фишор меоранд. Муҳосира воқеист. Фишор воқеист.
Ва Чин ба осонӣ аз канори он мегузарад.
На тавассути эътирозҳои дипломатӣ. На тавассути қатъномаҳои Созмони Милали Муттаҳид. Балки тавассути роҳҳои оҳане, ки аз Ҳартленд мегузаранд — маҳз ҳамон ҷуғрофиёе, ки Макиндер 120 сол пеш онро аз таъсири қудрати баҳрӣ эмин дониста буд.
Ҳар қатори боркаше, ки аз Шиан ҳаракат мекунад, дар асл назарияи Макиндерро бо пӯлод ва дизел таҷассум менамояд. Гурӯҳҳои киштиҳои ҳавопаймобари Амрико наметавонанд онро таъқиб кунанд. Таҳримҳои Амрико низ ба осонӣ наметавонанд онро боздоранд. Бартарии баҳрии Амрико — ки пояи асосии низоми байналмилалии пас аз Ҷанги Дуюми Ҷаҳон мебошад — аз нигоҳи ҷуғрофиёӣ дар баробари қаторе, ки аз Қазоқистон мегузарад, аҳамияти чандоне надорад.
Ин як иқдоми ногаҳонӣ нест. Чин ин долонро дар посух ба бӯҳрони кунунӣ насохтааст. Онро солҳо пеш, бо сабру барномарезии дақиқ, дар доираи ташаббуси “Як камарбанд, як роҳ” бунёд кард, зеро стратегҳои чинӣ хуб медонистанд, ки силоҳи асосии Амрико назорати роҳҳои баҳрӣ аст.
Ва посух ба назорати роҳҳои баҳрӣ ин аст, ки аслан ба онҳо эҳтиёҷ надошта бошӣ.
Роҳи оҳани Шиан – Теҳрон аз чор ҷумҳурии Осиёи Марказӣ мегузарад — кишварҳое, ки ҳамагӣ замоне таҳти нуфузи Иттиҳоди Шӯравӣ қарор доштанд, Иёлоти Муттаҳида баъд аз соли 1991 кӯшиш кард онҳоро ба ҷониби худ ҷалб кунад ва ҳоло Чин оромона тавассути сармоягузорӣ, қарзҳо ва созишномаҳои роҳи оҳан онҳоро ба шабакаи зерсохтории худ пайвастааст.
Созишномаи чаҳорҷонибаи тарифӣ байни Чин, Эрон, Қазоқистон ва Туркманистон, ки моҳи апрели соли 2024 ба имзо расид, тарифҳои ягона ва муҳлатҳои кафолатдодашудаи транзитро ҷорӣ намуд. Ин долон пеш аз буҳроне, ки онро ба як зарурати стратегии муҳим табдил дод, ба истифода дода шуда буд.
Ин намунаи дурбинии стратегӣ дар сатҳи хеле баланд аст.
Он чизе ки Чин тавассути ташаббуси “Як камарбанд, як роҳ” анҷом додааст, маҳз ҳамон чизест, ки Макиндер аз он бештар ҳарос дошт: муттаҳидшавии Ҳартленд (Қалби Замин), на тавассути истилои низомӣ, балки тавассути тиҷорат.
Ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ҳоло ба шабакаҳои логистикии Чин пайваста шудаанд. Эрон тавассути созишномаи ҳамкории ҳамаҷонибаи 25-сола ба Чин вобаста гардидааст. Русия, ки бар асари ҷанги Украина заиф шудааст, бо имконияти маҳдуди муқовимат, густариши нуфузи Чинро дар минтақаи собиқи нуфузи худ мушоҳида мекунад.
Ҳартленд — аз Шиан то Теҳрон, аз баҳри Хазар то Помир — оромона дар атрофи ҷозибаи иқтисодии Чин аз нав шакл мегирад.
Макиндер ҳушдор дода буд, ки агар чунин лаҳзае фаро расад, он тағйироти бунёдӣ дар тавозуни қудрати ҷаҳонро нишон хоҳад дод. Ӯ дар бисёр пешгӯиҳои худ хато накарда буд.
Муҳосираи гулӯгоҳи Ҳурмуз аз ҷониби Амрико бар як фарзияи асри бистум асос ёфтааст: касе ки гулӯгоҳи баҳриро назорат мекунад, муносибатҳо ва ҷараёнҳои иқтисодиро низ назорат мекунад.
Ин фарзия танҳо замоне дуруст аст, ки ҳеҷ ҷойгузине вуҷуд надошта бошад. Аммо маҳз вақте ки роҳҳои алтернативӣ сохта мешаванд, ин фарзия тадриҷан қувваи худро аз даст медиҳад.
Тиҷорати Эрон бо Чин — ки раги ҳаётии иқтисодиёти ин кишвар ба ҳисоб меравад — торафт бештар тавассути роҳҳои заминӣ анҷом мешавад. Роҳи оҳане, ки онро муҳосира кардан ғайриимкон аст, ҳоло бо ҳаҷми ҳаракате фаъолият мекунад, ки ба 300 дарсади ҷадвали пеш аз ҷанг баробар мебошад.
Чин ва Эрон ҳамзамон суръати барқигардонии зерсохторҳои роҳи оҳани Эронро афзоиш додаанд ва бо ин роҳ иқтидори долонро боз ҳам бештар мекунанд. Русия низ моҳи ноябри соли 2025 аввалин қатори боркаши худро тавассути Қазоқистон ва Туркманистон ба Теҳрон фиристод.
Меъмории ҳамлу нақли заминӣ на танҳо аз муҳосира наҷот ёфтааст, балки маҳз ба шарофати ҳамин муҳосира тақвият меёбад. Ин аст маънои воқеии зерсохтори стратегӣ; зерсохторе, ки аз аввал бо дарназардошти маҳз чунин вазъият тарҳрезӣ шуда буд.
Макиндер соли 1947, маҳз дар замоне ки Амрико ҷойгоҳи Британияро ҳамчун қудрати пешсафи баҳрии ҷаҳон ба даст мегирифт, даргузашт. Ӯ солҳои охири умри худро бо нигаронӣ сипарӣ кард, ки дарси “Ҳартленд” ба таври дуруст дарк нашудааст.
Агар имрӯз дар Шиан истода, ҳаракати қаторҳои боркаши пур аз молҳои чинӣ ба самти Теҳронро тавассути чор ҷумҳурии Осиёи Марказӣ тамошо кунем, дар масире, ки қудрати баҳрии Амрико ба он дастрасӣ надорад, метавон тасаввур кард, ки Макиндер чӣ эҳсос мекард: омезиши мураккабе аз тасдиқ шудани пешгӯиҳои худ ва эҳсоси нигаронӣ.
Дарозии ин роҳи оҳан 10 400 километр аст. Аммо дар маънои хеле воқеӣ, ин масофа ҳамчунин фосилаи байни ҷаҳоне мебошад, ки Амрико бунёд кард ва ҷаҳоне, ки ҳоло дар ҳоли зуҳур аст.
