Догматизми исмӣ ва воқеиятҳои геополитикӣ — дар посух ба оқои Абдуалӣ Фоиқ
Нависанда: Файёз Баҳрамон Наҷимӣ, таҳлилгари умури минтақаву байнулмилал, узви Шӯрои мушовирони “Сангар”
Ёддошти шуморо дар вокуниш ба тарҳи назарияи “Эрони Шарқӣ” хондам. Аз ин ки вақт гузоштед ва дидгоҳи худро навиштед, сипосгузорам. Пеш аз ҳар чиз, моил будам ин гуфтугӯ дар фазои мактуб ва сохторёфта дар сайтҳои таҳлилӣ ва ё дар бистарҳои гуфтугӯи зинда монанди Клабҳаус ва Спейс сурат гирад, то дар тарозуи илмӣ, санги маҳак ва арзиши андешаҳои мо намоён шавад; чаро ки муътақидам соҳати пажӯҳиш ва назарияпардозӣ, беш аз он ки ба лаҳни тунд, зиштгӯӣ, барчасбзаниҳои шахсӣ ва шитобзадагӣ ниёз дошта бошад, муҳтоҷи тааммул, саъаи садр ва матонати калом аст.
Пеш аз пардохтан ба решаи сухан, аз дидани ошуфтагӣ ва хашме, ки дар даруни матни шумо мавҷ мезанад, андӯҳгин шудам. Ба кор бурдани забони кӯча ва бозор, рафторҳои нописанде чун “нашхор кардан” ва барчасбҳои кӯдакона, ки пушти ниқоби вожаҳои орияӣ пинҳон шудаанд, беш аз он ки дидгоҳҳои маро хадшадор созанд, оинаест дар баробари фурӯуфтодагии ахлоқӣ ва тиҳӣ шудани дасти нависанда аз мантиқ ва хирад.
Фирор аз гуфтумони сангин ва паноҳ бурдан ба носазоҳои пинҳон, ҳамвора шигирди касоне будааст, ки дар пешгоҳи як андешаи нав, оромиш ва тавозуни равонии худро аз даст медиҳанд.
То гом ниҳодан ба резакориҳои ин баҳс, моилам ба як оризаи сохторӣ дар тафаккури сиёсии бархе муддаиён, аз ҷумла шумо, ишора кунам, ки дуқутбии козиб ва истибдодии “ё бо манӣ ё бо душмани ман”-ро бозтавлид мекунад. Ин рӯйкард, ки ҳар бадили фикриро бо чӯби такфир, таҳқир ё иттиҳомзанӣ биронад, нишонаи ошкори салобати андеша ва тамомиятхоҳист ва дар намунаи шумо корбурди вожаи “зандақа” на “зандақа” ба ман!
Касе ки гумон мекунад “ҳақиқати маҳз” танҳо дар мушти ӯст ва фаротар аз қоби зеҳниаш ҳеҷ ҳақиқати дигаре вуҷуд надорад, нохоста дучори ҳамон ҷазмгароӣ ва истибдоди раъй мешавад, ки мабдаъ ва манбаи фарҳанги Хуросониро ба инҳисорталабӣ меолояд. Ҷомеа ва фарҳанги мо беш аз ҳар замони дигаре ба плюрализм (касратгароии фикрӣ) ва шаҳомати шунидани тарҳҳои нав ниёз дорад, на бозтавлиди сохторҳои кӯҳнаи истибдод дар либосе ҷадид.
Дар хусуси нукоти таърихӣ ва геополитики матраҳшуда дар ёддошти шумо, чанд ҳавзаи калидии зер қобили тааммул аст:
- Муғолатаи таърихӣ дар боби мафҳуми “кишвар”: Шумо аз подшоҳон ва императориҳо ба унвони ҳокимони “кишвари Хуросон” ёд кардаед. Аммо аз манзари дониши таърих ва ҳуқуқи байналмилал, то пеш аз даврони модерн ва бавижа сулҳи Вестфал (1648 мелодӣ) ва пас аз он дар асри истеъмор, сохторе дар ин ҳавза ба номи “кишвар” бо марзҳои ҷуғрофиёии таърифшуда ва ҳокимияти миллии миллатгароёна вуҷуд надошт! Дар шарқи ҷуғрофиёи гетӣ, сохторҳои то ҳадде пойдори сарзаминӣ танҳо ба Чин, Ҳинд ва Ҷопон маҳдуд мешуд. Дар ҳавзаи Осиёи Миёна ва Ҷануби Осиё, он чӣ вуҷуд дошт “давлатҳои силсилаӣ” (Dynastic States) буданд, ки ҳавли меҳвари як хонадон ё қавм мечархиданд; ҳатто императориҳои азиме чун Ҳахоманишиён низ бар асоси таърифи модерн, як “кишвар” бо марзҳои ҳуқуқии фикс набуданд, балки қаламравҳои таҳти фармони як силсила буданд.
Дар кадом санади муътабари таърихӣ омадааст, ки Хуросон як “кишваре” бо сохтори модерни идорӣ ва марзҳои мушаххас будааст? Хуросони бузурги таърихӣ, як паҳнаи тамаддунӣ ва ҷуғрофиёӣ (ба маънои ховар ва маҳалли баромадани офтоб) буд, на як давлат — миллати якпорча. Ба қавли Ҳегел, давлат — миллати якпорча танҳо Эроншаҳр буд!
- Халти мабҳаси забонӣ ва нусхабардории механикӣ: Дар бахше аз ёддошт, шитобзадагӣ ва асабоният, шуморо ба як хатои фоҳиши таҳлилӣ ва забонӣ кашондааст; он ҷо ки фармудаед истилоҳи “Эрони Шарқӣ” нашхори як вожаи арабӣ аст! Шигифт он ки чигуна як муддаии “пешвоии фикрӣ”, мутаваҷҷеҳи тафовути бунёдин миёни “решашиносии вожаӣ” ва “мафҳумсозии геополитики модерн” намешавад.
Истилоҳи “Эрони Шарқӣ” дар гуфтумони имрӯз, ишора ба як уфуқи калони тамаддунӣ, ҳувиятӣ ва ҷуғрофиёии мушаххас дорад, на баргардони вожа ба вожаи “Хуросон”.
Нусхабардории механикӣ ва мустақим аз додаҳои умумии марбут ба ислоҳоти идории Қубод ва Хусрави Анушервон ва кӯстҳои сосонӣ ва сипас пайванди ношиёнаи он ба вожагони арабӣ, танҳо нишондиҳандаи як ошуфтагии зеҳнӣ аст.
Эй кош ба ҷойи асабоният ва тавҳин, ибтидо мабонии суратбандии мафоҳими модернро мутолиа мекардед, то мутаваҷҷеҳ мешудед, ки бо такрори вожагони паҳлавӣ, наметавон суратмасъалаҳои имрӯзро ҳал кард.
- Пайванди идеологии хуросонхоҳии муосир ва салафигарӣ: Исрори имрӯзии ҷараёнҳои исломгаро бар эҳёи номи Хуросон, як носталгияи фарҳангии бехатар нест, балки реша дар як таборшиносии идеологии хатарнок дорад. Воқеият ин аст, ки проекти муосири хуросонхоҳӣ дар бунёд сибғаи исломистӣ — сиёсӣ дорад ва дар синтез ва талфиқе миёни ихвонизм ва салафигарӣ маъно пайдо мекунад.
Дар ин қироати идеологӣ, Эрони ҳамзабон ва ҳамфарҳанг (ба далели бофти шиаии он) ҳаргиз ба унвони як ҳавзаи тамаддунии воҳид дида намешавад; балки нигоҳи ин ҷараёнҳо ба ҷуғрофиё, нигоҳе умматмеҳвар ва марзбандона аст.
- Хонишҳои муосир ва ҳамнавоӣ бо терроризми байналмилалӣ: Мо наметавонем дар халоъи назариявӣ зиндагӣ кунем ва чашми худро бар воқеиятҳои талхи геополитикӣ бибандем. Номи Хуросон имрӯз дар адабиёти байналмилалӣ, фаротар аз решаҳои паҳлавӣ ва бостонияш, бо парчами сиёҳи ДИИШ-Хуросон гиреҳ хӯрдааст.
Барои ҷомеаи ҷаҳонӣ, ин ном тадоикунандаи ифротгароии мазҳабӣ аст. Тақлил додани воқеиятҳои айнии имрӯз ба матни нусхабардоришуда аз Википедия, фирор аз посухгӯӣ ба ин пурсиш аст: тарҳи исмии шумо чӣ марзи фикрии равшан ва қотеъе бо хилофатхоҳони салафӣ дорад, вақте ҳар ду гурӯҳ дар як ҳавзчаи вожагонӣ шино мекунед?
- Ваҳми “федерализми хуросонӣ” дар баробари воқеъгароии геополитикӣ: Нуктаи бунёдин ва хатти мумаййизи андешаи ман бо ҷараёни шумо дуруст дар ҳамин ҷост; шумо ва ҳамроҳонатон дар кобинаи хаёлии “Иёлоти Муттаҳидаи Федералии Хуросон” гумон мекунед метавонед кулли сохтори ноҳамгуни ҷуғрофиё ва номи таҳмилии Афғонистонро ба Хуросон тағйир диҳед ва паштунҳо низ онро бар хоҳанд тофт!
Ин рӯйкард чизе ҷуз хобу хаёл ва исрор бар як муҳоли геополитикӣ нест, чаро ки тақобулҳои таборӣ ҳаргиз чунин тағйири исмиро бар як ҷуғрофиёи муштарак барнаметобанд. Аз сӯи дигар, ҳатто агар Хуросонро як ҷуғрофиёи фаромиллӣ бидонем, ки бахше аз он дар ин ҷуғрофиёи номниҳод воқеъ шудааст, чашм дӯхтан ба марзҳои фаромиллӣ боз ҳам нияти бадхоҳона, тавсеаталабона ва ғайриақлониро тадоӣ мекунад; рӯйкарде, ки такрори ҳамон тафаккури паштунистонталабӣ ва ирредентизм (Irredentism) дар ҷомаи форсӣ аст ва ҳаргиз наметавонад дар минтақа ҳомӣ ва ҷойгоҳе биёбад.
Дар поён, тарҳи назарияи “Эрони Шарқӣ” ба ҳеҷ рӯй бозӣ бо алфоз ё талош барои федерализа кардани як кулли оштинопазир нест. Ман ба дунболи тағйири номи Афғонистон нестам; балки дар уфуқи “Эрони Шарқӣ” — интибоқёфта бо ҷуғрофиёи устуравии Шоҳнома — тафкики марзҳо ва шаклгирии як кишвари ҷадид ва мустақилро мебинам.
Кишваре пайванддиҳанда, ки бо ҳазфи манотиқи паштуннишин ва такя бар мардумони тамаддунии ҳавзаи Эрони таърихӣ, ҳалқаи шикаста миёни Тоҷикистон ва Эрони имрӯзро тармим кунад.
Иқтизои бузургманишии илмӣ он аст, ки ба ҷойи асорат дар рӯъёҳои исмии таъбирнопазир ва фирор ба пеш бо лаҳни пархошгар, ёд бигирем, ки бадилҳои фикрии геополитикиро дар фазое мунсифона ва воқеъгароёна нақд кунем.
کنیم.
