طالبان تا چه زمانی "شریک مطمئن" تهران باقی خواهند ماند؟
نویسنده: احمد سعیدی، تحلیلگر امور افغانستان و منطقه (سوئیس) ، مخصوص برای "سنگر"
عباس ستانکزی، معاون سیاسی وزارت امور خارجه طالبان، ایران را شریک مطمئن طالبان دانست و بر روابط دوستانه جمهوری اسلامی ایران تأکید کرد. اکنون، قصد دارم تحلیلی در خصوص آینده روابط ایران و طالبان ارائه دهم و بررسی کنم که این روابط به کجا خواهد انجامید.
روابط طالبان با جمهوری اسلامی ایران موضوعی پیچیده و چند بعدی است که تحت تأثیر عوامل تاریخی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی قرار دارد. این روابط در حالی شکل گرفته که افغانستان تحت سلطه طالبان است و ایران به عنوان یک کشور همسایه با منافع خاص خود در منطقه به دنبال حفظ ثبات و امنیت در مرزهای خود و همچنین تأمین منافع ملیاش است. در اینجا به تحلیل روابط طالبان و جمهوری اسلامی ایران و پیامدهای آن برای ایران و سایر کشورهای منطقه میپردازیم.
عوامل شکلدهنده روابط طالبان و جمهوری اسلامی ایران:
یکی از دلایل مهم روابط نزدیک طالبان با جمهوری اسلامی ایران، نگرانیهای مشترک از تهدیدات امنیتی است. طالبان به عنوان یک گروه اسلامگرا، برای ایران یک همپیمان بالقوه در مبارزه با گروههای افراطی دیگر مانند داعش (که از نگاه ایران تهدیدی بزرگ به شمار میرود) تلقی میشود. ایران که در گذشته هم با گروههای مختلف در افغانستان ارتباطاتی برقرار کرده، در حال حاضر به دنبال برقراری ثبات در مرزهای شرقی خود است تا از نفوذ گروههای افراطی جلوگیری کند.
منافع اقتصادی:
جمهوری اسلامی ایران با توجه به تحریمهای اقتصادی و شرایط خاص اقتصادی خود، به دنبال افزایش روابط تجاری با کشورهای همسایه است. افغانستان، به ویژه در زمینه واردات کالا، مواد اولیه و مواد غذایی، یک شریک مهم است. از طرفی، ایران میتواند از فرصتهای اقتصادی در افغانستان، از جمله در پروژههای زیرساختی و کشاورزی، بهرهبرداری کند.
روابط مذهبی و ایدئولوژیک:
جمهوری اسلامی ایران و طالبان از نظر مذهبی تفاوتهای بزرگی دارند؛ زیرا ایران یک جمهوری اسلامی شیعهمذهب است و طالبان عمدتاً از مذهب سنی حنفی پیروی میکند. با این حال، جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک قدرت منطقهای ممکن است به دلیل منافع ژئوپولیتیک و امنیتیاش، روابط خود را با طالبان تنظیم کند. جمهوری اسلامی ایران ممکن است به طالبان فشار بیاورد تا به اقلیت شیعه هزاره در افغانستان حقوق بیشتری بدهد و آنها را هدف حملات قرار ندهد.
مخالفتهای کشورهای دیگر با روابط ایران و طالبان:
دولتهای غربی، به ویژه ایالات متحده آمریکا، با هرگونه ارتباط نزدیک با طالبان مخالفند. طالبان پس از تسلط دوباره بر افغانستان به عنوان یک گروه مخالف غربی ها گفته میشوند و روابط جمهوری اسلامی ایران با طالبان ممکن است برای غرب به عنوان یک تهدید امنیتی تلقی شود. از منظر غرب، ایران در حال تقویت حضور خود در افغانستان و در نزدیکی مرزهای آسیای مرکزی است که این به مثابه تهدیدی برای منافع آمریکا و متحدانش در منطقه خواهد بود.
عربستان سعودی و کشورهای خلیج فارس:
عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس بهویژه در ابتدای شکلگیری طالبان در دهه 1990، حمایتهای مالی و سیاسی از این گروه داشتند، اما روابط آنها با طالبان به دلیل اختلافات مذهبی (شیعه-سنی) و تحولات جدید در منطقه تغییر کرده است. ایران از یک سو از طالبان حمایت میکند، در حالی که کشورهای عربی (از جمله سعودیها) تمایل به مقابله با نفوذ ایران در افغانستان دارند. این وضعیت میتواند منجر به تنشهای بیشتر در منطقه شود.
پاکستان:
پاکستان به عنوان همپیمان اصلی طالبان در جنوب آسیا، ممکن است در ابتدا به نفع روابط جمهوری اسلامی ایران و طالبان نباشد. اگرچه پاکستان خود به دنبال روابط نزدیک با ایران است، در عین حال علاقهمند به حفظ نفوذ خود بر طالبان و جلوگیری از افزایش نفوذ ایران در افغانستان است. این وضعیت میتواند موجب رقابت میان دو همسایه بزرگ (پاکستان و ایران) در افغانستان شود.
پیامدهای روابط جمهوری اسلامی ایران و طالبان:
روابط ایران با طالبان میتواند به تقویت موقعیت ژئوپولیتیک ایران در منطقه کمک کند. از آنجا که افغانستان به عنوان یک کانون بحران در آسیای جنوبی و مرکزی شناخته میشود، ایران میتواند از این روابط برای تأمین منافع اقتصادی، امنیتی و سیاسی خود بهرهبرداری کند. این امر به ایران این امکان را میدهد که در معادلات منطقهای در مقابل کشورهای غربی و عربی نقش پررنگتری ایفا کند.
تأثیر بر روابط جمهوری اسلامی ایران با کشورهای دیگر:
روابط نزدیک ایران با طالبان ممکن است موجب افزایش تنشها با برخی از کشورهای همسایه و قدرتهای بزرگ، از جمله ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا شود. این وضعیت میتواند بر برنامههای دیپلماتیک ایران و چشمانداز بازسازی روابط با غرب تأثیر منفی بگذارد. همچنین، تنشهای داخلی در افغانستان به احتمال زیاد به امنیت ایران سرایت خواهد کرد.
بحرانهای انسانی و تاثیرات منفی برای جمهوری اسلامی ایران:
افغانستان در حال حاضر با بحرانهای انسانی زیادی روبهرو است. ایران به عنوان کشوری که میلیونها پناهنده افغان را در خاک خود دارد، ممکن است با موجهای جدیدی از مهاجرت و پناهندگان افغان روبهرو شود. این میتواند به بحرانهای اجتماعی و اقتصادی در ایران منجر شود و فشارهایی را به منابع انسانی و اقتصادی کشور وارد کند.
خطر تشدید افراطگرایی و بیثباتی:
دستیابی طالبان به قدرت در افغانستان میتواند به گسترش افراطگرایی در منطقه کمک کند، به ویژه اگر وضعیت افغانستان به سمت بیثباتی بیشتر برود. این امر میتواند جمهوری اسلامی ایران را با چالشهای امنیتی جدی روبهرو کند و بر امنیت مرزهای شرقیاش تأثیر بگذارد.
نتیجهگیری
روابط جمهوری اسلامی ایران با طالبان دارای ابعاد پیچیدهای است که از منافع امنیتی، اقتصادی و سیاسی ایران ناشی میشود، اما در عین حال این روابط میتواند به تشدید تنشها در سطح منطقه و بینالملل منجر شود. ایران باید بین حفظ منافع خود در افغانستان و جلوگیری از تشدید بحرانهای انسانی و امنیتی، تعادل برقرار کند. در عین حال، کشورهای دیگر در منطقه و جهان نیز در تلاشاند تا نفوذ ایران را در افغانستان محدود کنند و روابط آن با طالبان را نظارت کنند.
هر قدر طالبان با ایران نزدیک شود به همان اندازه تعزیرات از طرف کشور های غربی علیه طالبان زیادتر میشود و به رسمیت شناختن آنها به تعویق می افتد.
