سرگذشت تلخ اسماعیلیان در بدخشان؛ از بستهشدن جماعتخانهها تا فشار برای تغییر مذهب
منبع: «هشت صبح»
پنج سال پس از سلطه طالبان، اعضای جامعه اسماعیلی در بدخشان میگویند که با موجی از محدودیتهای مذهبی، آموزشی و اجتماعی روبهرو شدهاند. براساس یافتههای این گزارش، دستکم ۱۰ جماعتخانه اسماعیلیان در شماری از ولسوالیهای این ولایت بسته شده، بیش از ۳۴۰ کودک اسماعیلی در پنج ولسوالی دروازها به مدرسههای دینی طالبان فرستاده شدهاند و دستکم هفت مورد تغییر مذهب در میان اعضای این جامعه ثبت شده است. باشندهگان اسماعیلی بدخشان همچنین از فشار برای تغییر مذهب، تهدیدهای امنیتی، محدودیت فعالیتهای فرهنگی و افزایش مهاجرت خانوادهها به کشورهای همسایه و کابل سخن میگویند.
فشار مذهبی و اجتماعی بر اسماعیلیان
پنج سال پس از سلطه طالبان، اعضای جامعه اسماعیلی در بدخشان میگویند که با محدودیتهای گسترده مذهبی، آموزشی و اجتماعی روبهرو شدهاند. بستهشدن جماعتخانهها، فشار برای تغییر مذهب، محدودیت در آموزشهای دینی و افزایش نگرانیهای امنیتی، از جمله مواردی است که باشندگان این منطقه از آن ابراز نگرانی میکنند.
شماری از باشندهگان اسماعیلی این ولایت میگویند که پس از سلطه طالبان در آگست ۲۰۲۱، فشارها بر این جامعه افزایش یافته و آزادیهای مذهبی و فرهنگی آنان بهشدت محدود شده است. آنان تاکید میکنند که جامعه اسماعیلی در دورههای مختلف تاریخ افغانستان با تبعیض و محرومیت روبهرو بوده، اما وضعیت کنونی را یکی از دشوارترین دورههای زندهگی خود میدانند.
به گفته آنان، با وجود آنکه در بدخشان پیروان مذاهب مختلف سالها در کنار یکدیگر بهگونهای مسالمتآمیز زندهگی کردهاند و در برخی موارد نیز ازدواجهای میانمذهبی صورت گرفته و خانوادههای مشترک تشکیل شده است، شماری از ملاها و اعضای طالبان در مساجد و خطبههای مناطق دوردست این ولایت، مردم را از برقراری روابط اجتماعی با اسماعیلیان و ازدواج با آنان منع میکنند. همچنین برخی از اسماعیلیان میگویند طالبان این مذهب را همتراز با معیارهای مورد پذیرش خود از اسلام نمیدانند و گاهوبیگاه با اعمال فشار و محدودیت، آنان را به پذیرش مذهب حنفی وادار میکنند.
براساس گزارشها و مصاحبههای انجامشده با شماری از اسماعیلیان ساکن نُه ولسوالی بدخشان و اعضای جامعه اسماعیلی، فشارهای مذهبی بر این جامعه در پنج سال گذشته بهگونه چشمگیری افزایش یافته است.
جماعتخانهها بسته شدند؛ مراسم مذهبی متوقف شد
به گفته این افراد، برگزاری مراسم مذهبی اسماعیلیان در مناطق محل سکونتشان بهطور کامل متوقف شده و آنان ادعا میکنند که در صورت برگزاری این مراسم، تا ۵۰ هزار افغانی جریمه نقدی میشوند. همچنین، جماعتخانههایی که نقش مراکز عبادی، فرهنگی و آموزشی را در ولسوالیهای زیباک، اشکاشم، شغنان، دروازها و واخان ایفا میکردند، بسته شدهاند و به گفته باشندهگان، طالبان اجازه ساخت یا تکمیل و توسعه این مراکز را نیز نمیدهند.
باشندهگان مناطق یادشده تاکید میکنند که ساختمانهای نیمهکاره جماعتخانهها، که پیش از این در حال ساخت بودند، رها شده و بهتدریج در حال تخریباند؛ وضعیتی که به گفته آنان، هویت مذهبی و اجتماعی جامعه اسماعیلی را بهشدت تهدید میکند. آنان همچنین میگویند که بسیاری از خانوادهها در پی تهدیدهای افراد طالبان، ناچار شدهاند فرزندان خود را به مدرسههای دینی این گروه بفرستند.
بیش از ۳۴۰ کودک اسماعیلی راهی مدرسههای دینی شدند
یافتههای این گزارش نشان میدهد که در برخی مناطق، بهویژه در ولسوالیهای درواز، شماری از کارکنان نهادهای وابسته به رژیم طالبان، از جمله معلمان، خانوادهها را بهصورت اجباری ملزم به ثبتنام کودکانشان در مدرسههای دینی کردهاند.
براساس یافتههای این گزارش، تنها در پنج ولسوالی دروازها، بیش از ۳۴۰ کودک اسماعیلی ۹ تا ۱۶ ساله از روستاهای اوبغن، پارید، راون، آرون، سهدهه، پارخیخ و زینگ در ولسوالی نسی؛ غمی، آومرن و ورو در ولسوالی مایمی؛ و زنگریا، دهخواه و خدره در ولسوالی شکی، طی پنج سال حاکمیت طالبان در مدرسههای دینی ثبتنام شدهاند.
خانوادههای این کودکان میگویند برنامههای آموزشی این مدرسههای دینی با باورها و آموزههای مذهبی اسماعیلیان تفاوت اساسی دارد؛ در حالی که جامعه اسماعیلی دارای نظام آموزشی مذهبی ویژه خود است که از سوی مرکز اسماعیلیان پشتیبانی میشود.
فشار برای تغییر مذهب؛ دستکم هفت مورد ثبت شده است
اطلاعات بهدستآمده از مصاحبهشوندهگان نشان میدهد که در نتیجه فشارهای امنیتی، اجتماعی و اقتصادی، مواردی از تغییر مذهب نیز در میان اعضای جامعه اسماعیلی رخ داده است. با این حال، به گفته آنان، شمار دقیق این موارد بهدلیل محدودیتهای اعمالشده از سوی طالبان، نبود امکان مستندسازی و ترس افراد از افشای چنین رویدادهایی، در دسترس نیست.
طبق یافتههای این گزارش، دستکم هفت مورد تغییر مذهب مستند شده است. براساس اطلاعات گردآوریشده، در دو مرحله در ولسوالی نسیِ درواز، ۳۶ تن بهصورت گروهی تغییر مذهب داده شدهاند. همچنین، دو مورد، از جمله یک کارمند معارف، در شیوه و چهار مورد دیگر در ولسوالیهای اشکاشم، جرم و شغنان ثبت شده است که در مجموع ۱۳ تن را شامل میشود. مصاحبهشوندهگان میگویند این تغییرات در فضای فشار و تهدید صورت گرفته است.
برخی از این خانوادهها میگویند که افراد امر به معروف و نهی از منکر طالبان، خانوادههایی را که حاضر به تغییر مذهب نیستند، به پرداخت جریمه نقدی تهدید میکنند. آنان میافزایند که بهدلیل فقر و نبود توانایی اقتصادی برای پرداخت این جریمهها، شماری از خانوادهها ناچار به پذیرش خواست این گروه شدهاند.
نگرانی از قتل و خشونت علیه اسماعیلیان
یکی از مسوولان بخش فرهنگی جامعه اسماعیلی در بدخشان از کشتهشدن شماری از افراد فعال این جامعه در این ولایت سخن میگوید و نگرانی خود را از ادامه این قتلها و افزایش موارد ضربوشتم علیه اسماعیلیان در بدخشان ابراز میکند.
به گفته او، امیر بیک، یکی از رهبران کلیدی جامعه اسماعیلی و کنسول آغاخان، در سپتامبر ۲۰۲۲ همراه با دو تن از همکارانش در مسیر درواز، در پی واژگونشدن موترشان جان باختند. او میگوید بررسیهای انجامشده نشان داده است که این رویداد بهصورت عمدی رخ داده است.
همچنان او میافزاید که اسلامالدین، دانشآموز صنف هفتم در روستای دگرگند ولسوالی واخان، فضلاحمد پاییز، کارگر رضاکار بخش فرهنگی آغاخان در ولسوالی زیباک، سلامت، شاهحسن و شاهنظر در جنوری ۲۰۲۶ در مرکز شهر فیضآباد، و لیلیما، از زنان فعال در بخشهای اقتصادی و همسر سلام مفتون، آوازخوان محلی، در ماه می در ولسوالی شغنان، از جمله افرادیاند که به گفته او، کشتهشدنشان به رژیم طالبان نسبت داده میشود.
علاوه بر این، گزارشهایی از قتلهای غیررسمی و بازداشتهای خودسرانه در شماری از ولسوالیهای دیگر بدخشان نیز وجود دارد که شمار آنها حدود ۱۱ مورد برآورد شده است. با وجود نبود آمار رسمی و جامع در این زمینه، این موارد نگرانیهای جدی را درباره امنیت جانی و وضعیت حقوق بشری اسماعیلیان در این ولایت افزایش داده است.
کتابها و مراکز فرهنگی اسماعیلیان زیر محدودیت
یافتههای این گزارش نشان میدهد که فعالیتهای فرهنگی و مذهبی جامعه اسماعیلی نیز با محدودیتهای گسترده مواجه شده است. گزارشها از تعطیلی دستکم ۱۰ جماعتخانه در ولسوالیهای اسماعیلینشین ولایت بدخشان، از جمله واخان، شغنان، زیباک، اشکاشم، نسی، شکی، مایمی و یمگان، و همچنین محدودیت در فعالیت نهادهای فرهنگی وابسته به این جامعه در این ولسوالیها خبر میدهند.
مصاحبهشوندهگان از مصادره مراکز فرهنگی اسماعیلیان و استفاده از این مکانها بهعنوان مهمانخانه توسط افراد طالبان سخن میگویند. آنان ادعا میکنند که طالبان با این استدلال که در ولسوالیها و روستاها مساجد وجود دارد و نیازی به چنین مراکزی نیست، اماکن عبادی و فرهنگی اسماعیلیان را تصرف کردهاند. به گفته آنان، برخی افراد بهدلیل ترس از پیامدهای امنیتی، از اعتراض یا مطرح کردن این موضوع خودداری میکنند.
همچنین، مصاحبهشوندهگان میگویند که جمعآوری کتابها و نمادهای مذهبی اسماعیلیان بهگونه غیررسمی در بسیاری از مناطق صورت گرفته و فضای فعالیتهای فرهنگی این جامعه بهشدت محدود شده است. آنان میافزایند که مردم بهدلیل نگرانیهای امنیتی، نمیتوانند کتابها، رهنمودهای آموزشی و دیگر مواد فرهنگی مرتبط با باورهای مذهبی خود را بهصورت آشکار استفاده کنند.
فشارهای طالبان و افزایش مهاجرت اسماعیلیان
یافتههای این گزارش نشان میدهد که وضعیت امنیتی، آزادیهای مذهبی، دسترسی به آموزش و شرایط اقتصادی اسماعیلیان بدخشان بهشدت آسیب دیده است. بسیاری از خانوادهها در پی فشارهای دوامدار، ناگزیر به مهاجرت به کشورهای همسایه مانند تاجیکستان، پاکستان و ایران، و همچنان به کابل شدهاند. این روند مهاجرت، پیامدهای گسترده اجتماعی و انسانی برای جامعه اسماعیلی به همراه داشته و موجب پراکندهگی خانوادهها و تضعیف پیوندهای اجتماعی و فرهنگی آنان شده است.
پیش از این، سازمان حقوق بشری رواداری در گزارشی گفته بود که آزار و تبعیض علیه جامعه اسماعیلی در افغانستان ریشههای تاریخی و فرهنگی دارد. با این حال، یافتههای این تحقیق نشان میدهد که پس از سلطه طالبان، این تبعیضها و فشارها شکل سازمانیافتهتری به خود گرفته و به بخشهای مختلف زندگی پیروان این اقلیت مذهبی گسترش یافته است.
براساس یافتههای این گزارش، طالبان در چهار سال نخست حاکمیت خود، بهویژه در بخشهایی از ولایت بدخشان، آموزش فقه حنفی را بر کودکان اسماعیلی تحمیل کردهاند. این گزارش همچنین میافزاید که از طریق تکفیر علنی، فشارهای سازمانیافته، ارعاب، تهدید به قتل، بازداشت، شکنجه و دیگر شیوههای خشونتآمیز، شماری از اعضای جامعه اسماعیلی برای ترک مذهب خود و پذیرش مذهب سنی تحت فشار قرار گرفتهاند.
