تی‌تی‌پی، یا بمبی برای خود

ریشه‌های تاریخی تحریک طالبان پاکستان (TTP) و بحران امروز — مسئول کیست؟

نویسنده: فرخ حسن‌خان بلوچ، تحلیلگر (پاکستان)

ترجمه از اردو: «سنگر»

هنگامی که می‌خواهیم مسئولیت ناامنی، تروریزم و فعالیت‌های دوباره رو به گسترش TTP را که امروز در دیره اسماعیل‌خان (D.I. Khan)، تانک، لکی مروت و وزیرستان با آن روبه‌رو هستیم، مشخص کنیم، اغلب بر اساس وابستگی سیاسی خود تنها بخشی از تاریخ را برمی‌گزینیم. عده‌ای عمران‌خان را مسئول می‌دانند، برخی جنرال باجوه و جنرال فیض حمید را، برخی مشرف را و عده‌ای نیز تصور می‌کنند که این مشکل تنها پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان به وجود آمده است.

به نظر من، در هر یک از این دیدگاه‌ها بخشی از حقیقت وجود دارد، اما تمام حقیقت در هیچ‌یک از آن‌ها نیست.

اگر در جست‌وجوی ریشه‌های اصلی و تاریخی TTP هستیم، کنار گذاشتن دهه ۱۹۸۰ و آغاز داستان از سال ۲۰۰۱، به معنای روایت یک تاریخ ناقص خواهد بود.

نخستین نقطه عطف بزرگ: جهاد افغانستان

در دسامبر ۱۹۷۹، اتحاد شوروی نیروهای نظامی خود را وارد افغانستان کرد. پس از آن، در دوران جنرال ضیاءالحق، پاکستان، امریکا و عربستان سعودی کمک‌های گسترده مالی، نظامی و سیاسی به مجاهدین افغانستان را آغاز کردند.

برای امریکا، هدف شکست دادن اتحاد شوروی در افغانستان بود؛ عربستان سعودی منابع مالی گسترده‌ای فراهم کرد، در حالی که پاکستان به دولت خط مقدم (frontline state) این استراتژی تبدیل شد. سرزمین پاکستان، به‌ویژه مناطق هم‌مرز با افغانستان، برای این جنگ اهمیت فوق‌العاده‌ای پیدا کرد.

داوطلبانی از کشورهای مختلف اسلامی جهان نیز برای اشتراک در جهاد افغانستان به این منطقه آمدند. ورود، حمایت مالی و سازمان‌دهی آنان از طریق شبکه‌های مختلف دولتی، مذهبی، خیریه‌ای و جهادی صورت گرفت. در همین فضا بود که بعدها شبکه‌های اسامه بن لادن و جنگجویان عرب نیز تقویت شدند.

در اینجا یک نکته باید روشن باشد: در آن زمان به آنان طالبان گفته نمی‌شد. آنان «مجاهدین افغان» بودند و در غرب نیز اغلب از آنان به عنوان «رزمندگان آزادی» (Freedom Fighters) یاد می‌شد. طالبان به عنوان یک جنبش منظم، در دهه ۱۹۹۰ ظهور کردند.

همچنین درست نیست که روابط پاکستان با گروه‌های اسلام‌گرای افغان در سال ۱۹۷۹ کاملاً از صفر آغاز شده باشد. در دوران بوتو نیز پاکستان با شماری از اسلام‌گرایان افغان مخالف حکومت داوود روابطی داشت. اما آنچه پس از سال ۱۹۷۹ اتفاق افتاد، از نظر حجم، سرمایه، تسلیحات، آموزش و نقش جهاد بین‌المللی، چندین برابر گسترده‌تر از گذشته بود.

این همان فضایی بود که در آن یک ساختار بسیار بزرگ مسلحانه و ایدیولوژیک در منطقه ما به وجود آمد.

اتحاد شوروی رفت، اما ساختار جنگ باقی ماند

در سال ۱۹۸۹ نیروهای شوروی از افغانستان خارج شدند، اما هیچ‌کس نتوانست تمام این ساختار جهادی را با فشار دادن یک دکمه از میان ببرد.

اسلحه موجود بود، جنگجویان آموزش‌دیده حضور داشتند، شبکه‌های مذهبی و نظامی وجود داشتند، افغانستان گرفتار جنگ داخلی شد و در دهه ۱۹۹۰، از دل همین فضای گسترده‌تر، طالبان افغانستان به عنوان یک نیروی جدید ظهور کردند.

در همین‌جا یک اشتباه اساسی رخ داد: محیط مسلحانه‌ای که برای یک هدف مشخص ایجاد یا تقویت شده بود، پس از تحقق آن هدف، خودبه‌خود از میان نرفت. و دقیقاً در همین نقطه است که باید این اصل را درک کرد که حتی سیاست‌های سنجیده و حساب‌شده‌ی بزرگ‌ترین دولت‌ها نیز می‌توانند نتیجه‌ی معکوس بدهند. سیاست‌گذاران منافع زمان خود را در نظر می‌گیرند، اما این‌که بیست یا سی سال بعد چه پیامدهایی از آن به وجود خواهد آمد، همیشه در کنترول آنان نیست.

دومین نقطه عطف بزرگ: ۱۱ سپتامبر و جنرال مشرف

سپس ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ فرا رسید. امریکا جنگ علیه حکومت طالبان در افغانستان را آغاز کرد و جنرال پرویز مشرف تصمیم گرفت پاکستان را در «جنگ علیه ترور» (War on Terror) امریکا به متحد خط مقدم (frontline ally) تبدیل کند.

این یک چرخش بسیار بزرگ استراتژیک بود.

بسیاری از عناصری که پاکستان و غرب در جهاد افغانستان در دهه ۱۹۸۰ با آنان ارتباط داشتند، اکنون به دشمنان امریکا و متحدانش تبدیل شده بودند. القاعده، طالبان و دیگر جنگجویان از افغانستان به سوی مناطق قبایلی پاکستان منتقل شدند و ارتش پاکستان عملیات‌هایی را در این مناطق آغاز کرد.

از همین‌جا، تقابل میان دولت پاکستان و گروه‌های مسلح مذهبی محلی شکل تازه‌ای به خود گرفت. عملیات‌های نظامی انجام شد، حملات طیاره‌های بی‌سرنشین امریکایی (drone strikes) صورت گرفت، مردم محلی نیز از این جنگ متأثر شدند و گروه‌های مختلف جنگجوی پاکستانی، دولت پاکستان را نیز دشمن خود تلقی کردند.

از این رو، این سخن کاملاً بی‌اساس نیست که متحد شدن مشرف با امریکا در «جنگ علیه ترور»، یکی از مهم‌ترین عوامل محرک در شکل‌گیری TTP بود. اما این ادعا که اگر مشرف چنین تصمیمی نمی‌گرفت، افراط‌گرایی مسلحانه مذهبی اصلاً در این منطقه وجود نمی‌داشت، به همان اندازه نادرست است. زمینه‌ی آن از پیش آماده شده بود.

۲۰۰۷ — تأسیس رسمی TTP

در سال ۲۰۰۷، رویدادهای متعددی، از جمله عملیات مسجد لال، وضعیت را بیش از پیش وخیم ساخت. در دسامبر همان سال، گروه‌های مختلف طالبان پاکستانی تحت رهبری بیت‌الله محسود زیر یک چتر گردهم آمدند و تحریک طالبان پاکستان (Tehrik-i-Taliban Pakistan — TTP) رسماً به وجود آمد.

این تفکیک بسیار مهم است. مجاهدین دهه ۱۹۸۰، طالبان افغانستان در دهه ۱۹۹۰ و TTP که در سال ۲۰۰۷ تأسیس شد، یک سازمان واحد نبودند. اما روابط تاریخی، ایدیولوژیک، سازمانی و نظامی میان آنان را نیز نمی‌توان نادیده گرفت.

یعنی این‌که گفته شود امریکا، عربستان سعودی یا جنرال ضیاء در دهه ۱۹۸۰ «TTP را ساختند»، نادرست خواهد بود، زیرا TTP در سال ۲۰۰۷ تأسیس شد. اما کاملاً بجاست که گفته شود فضای جهادی ایجادشده در دهه ۱۹۸۰ و سیاست‌های بعدی در قبال افغانستان، در آماده ساختن زمینه‌ای نقش داشتند که چندین دهه بعد، سازمان‌های مسلح مختلف از دل آن ظهور کردند.

سپس پاکستان علیه TTP جنگید

پس از تأسیس TTP، پاکستان بهای بسیار سنگینی پرداخت. مردم عادی، ارتش، پولیس، نیروهای لیویز و بزرگان قبایلی — همه هدف قرار گرفتند. تروریزم به سراسر کشور گسترش یافت.

سرانجام، عملیات‌های بزرگ نظامی، به‌ویژه عملیات «ضرب عضب» (Operation Zarb-e-Azb) و عملیات‌های بعدی، به ساختارهای TTP در داخل پاکستان آسیب شدیدی وارد کردند. بسیاری از جنگجویان و رهبران آن به افغانستان منتقل شدند.

این موفقیت به رایگان به دست نیامده بود. هزاران پاکستانی جان باختند، صدها هزار تن مجبور به ترک خانه‌های خود شدند و دولت منابع بسیار گسترده مالی و انسانی را به مصرف رساند.

سومین نقطه عطف بزرگ: آگست ۲۰۲۱

سپس یک تحول تاریخی دیگر در افغانستان رخ داد. در آگست ۲۰۲۱، طالبان افغانستان دوباره کابل را به تصرف خود درآوردند. در آن زمان، عمران‌خان نخست‌وزیر پاکستان، جنرال قمر جاوید باجوه رئیس ستاد کل ارتش و جنرال فیض حمید رئیس عمومی ISI بود.

پاکستان مذاکراتی را با TTP مستقر در افغانستان آغاز کرد. بعدها جنرال فیض حمید فرمانده قول اردوی پشاور نیز شد و در این مذاکرات نقش برجسته و مستقیمی داشت.

در اینجا نیز نباید تاریخ را مطابق میل سیاسی خود تحریف کنیم. این سخن نادرست است که عمران‌خان از چیزی خبر نداشت و همه کارها را ارتش انجام می‌داد. حکومت عمران‌خان انجام مذاکرات را تأیید کرد و خود عمران‌خان نیز از این دیدگاه حمایت کرد که درباره بازگشت و ادغام دوباره در جامعه‌ی کسانی که سلاح خود را کنار بگذارند، قانون اساسی پاکستان را بپذیرند و زندگی مسالمت‌آمیز اختیار کنند، می‌توان گفت‌وگو کرد.

از این رو، مسئولیت سیاسی عمران‌خان وجود دارد. اما این سخن نیز به همان اندازه نادرست است که عمران‌خان به تنهایی نشست، این سیاست را تدوین کرد و ارتش هیچ ارتباطی با آن نداشت.

در سیاست پاکستان در قبال افغانستان، TTP، امنیت مرزی و مناطق قبایلی، ارتش و نهادهای استخباراتی از لحاظ تاریخی نقش بسیار بزرگی داشته‌اند. جنرال باجوه رئیس ستاد کل ارتش بود و جنرال فیض حمید نیز از جمله چهره‌های محوری و عملی در مذاکرات با TTP بود.

از این رو، مسئولیت عالی نظامی و نهادی جنرال باجوه و مسئولیت مذاکراتی و عملی جنرال فیض حمید نیز روشن است.

اشتباه اصلی مذاکرات نبود، بلکه شیوه‌ی مذاکرات بود

دولت‌ها حتی با دشمنان خود نیز مذاکره می‌کنند. مذاکره کردن به خودی خود نه خیانت است و نه جرم.

پرسش‌های اصلی این بود: آیا جنگجویانی که بازمی‌گشتند، نخست به طور کامل خلع سلاح شدند؟ آیا سلاح‌های آنان جمع‌آوری شد؟ آیا یک سیستم قابل اعتماد برای شناسایی کامل، ثبت و نظارت بر آنان ایجاد شد؟ آیا دولت سازوکار مؤثری برای اطمینان از این امر داشت که این افراد پس از بازگشت، شبکه‌های مسلحانه‌ی سابق خود را دوباره ایجاد نخواهند کرد؟ و اگر چنین تضمین‌هایی وجود نداشت، پس آتش‌بس (ceasefire)، آزادی شماری از زندانیان TTP و روند بازگشت و ادغام مجدد (reintegration) آنان بر چه اساسی به پیش برده شد؟

به نظر من، بزرگ‌ترین اشتباه سال‌های ۲۰۲۱–۲۲ همین بود. در جریان مذاکرات و آتش‌بس، TTP فرصت یافت دوباره نفس بگیرد و خود را سازمان‌دهی کند. در سال ۲۰۲۲، در مناطق مختلف، از جمله سوات، طالبان مسلح دوباره ظاهر شدند.

بعدها این موضوع دیگر تنها اتهام مخالفان سیاسی نبود. در سال ۲۰۲۳، کمیته امنیت ملی (National Security Committee) خود پاکستان از سیاست پیشین در قبال TTP به شدت انتقاد کرد و بازگشت تروریست‌ها و آزادی زندانیان خطرناک TTP را از جمله عوامل افزایش دوباره‌ی تروریزم دانست. جنرال عاصم منیر نیز در یک جلسه‌ی توجیهی پشت درهای بسته‌ی پارلمان گفت که در نتیجه‌ی مذاکرات، تروریست‌ها فرصت یافتند دوباره سازمان‌دهی شوند و این سیاست نتیجه‌ی معکوس و زیان‌باری به همراه داشت.

اگر به جای عمران‌خان نخست‌وزیر دیگری می‌بود، آیا همه‌چیز متفاوت می‌شد؟

این پرسش نیز ضروری است.

اگر در سال ۲۰۲۱ نواز شریف، آصف علی زرداری، مولانا فضل‌الرحمان یا شخص دیگری نخست‌وزیر می‌بود، نمی‌توان با اطمینان گفت که اصلاً هیچ مذاکره‌ای با TTP صورت نمی‌گرفت. حکومت نواز شریف خود در سال ۲۰۱۴ با TTP مذاکره کرده بود. هنگامی که مذاکرات ناکام شد، از عملیات «ضرب عضب» (Operation Zarb-e-Azb) حمایت کرد.

در دوران PPP، ابتدا تلاش شد در سوات توافق صلح صورت گیرد، اما هنگامی که پیشروی طالبان ادامه یافت، در سال ۲۰۰۹ از عملیات بزرگ نظامی حمایت شد.

مولانا فضل‌الرحمان نیز در قبال طالبان افغانستان موضع نسبتاً نرمی داشته است؛ بنابراین دشوار است فرض کنیم که در دوران او اصلاً مسئله‌ی مذاکره مطرح نمی‌شد. و مهم‌تر از همه این‌که سیاست پاکستان در قبال افغانستان و TTP هیچ‌گاه تنها سیاست دفتر نخست‌وزیر نبوده است.

ارتش و نهادهای استخباراتی در آن نقش بسیار بزرگی داشته‌اند. بنابراین ممکن بود در دوران یک نخست‌وزیر دیگر نیز مذاکرات صورت گیرد. تفاوت شاید در این می‌بود که مذاکرات تحت چه شرایطی انجام می‌شد، در کدام مرحله زندانیان آزاد می‌شدند، به چه کسانی اجازه‌ی بازگشت داده می‌شد، شرط خلع سلاح کامل چگونه تعیین می‌شد و حکومت با ظاهر شدن نخستین نشانه‌های خطر چه برخوردی می‌کرد.

اما نمی‌توان عمران‌خان را با این استدلال که او فاقد اختیار بود، از مسئولیت مبرا دانست. نخست‌وزیر پاکستان از نظر قانون اساسی رئیس اجرایی کشور است و عمران‌خان نه تنها با این سیاست مخالفت نکرد، بلکه از آن حمایت کرد.

به همین ترتیب، رهبری نظامی را نیز نمی‌توان با این استدلال که عمران‌خان نخست‌وزیر بود، از مسئولیت مبرا دانست. هر دو شریک بودند، هرچند نقش‌ها و صلاحیت‌های آنان متفاوت بود.

پس از اپریل ۲۰۲۲ نیز داستان پایان نیافت

پس از پایان حکومت عمران‌خان، شهباز شریف نخست‌وزیر شد، اما مذاکرات با TTP در همان روز پایان نیافت. این روند برای مدتی دیگر ادامه یافت و کمیته پارلمانی امنیت ملی (Parliamentary Committee on National Security) نیز ادامه‌ی مذاکرات را در چارچوب قانون اساسی و تحت نظارت پارلمان تأیید کرد. بنابراین، حکومتی که بعداً روی کار آمد نیز نمی‌تواند بگوید که هیچ ارتباطی با تمام این روند نداشته است.

پس در نهایت مسئول کیست؟

اگر تلاش کنیم تمام این تاریخ را در یک جمله بر دوش یک شخص بیندازیم، پاسخ نادرست خواهد بود. این بحران در دوره‌های مختلف، مسئولیت‌های متفاوتی دارد.

دهه ۱۹۸۰: جهاد افغانستان علیه اتحاد شوروی از سوی امریکا، عربستان سعودی و پاکستان تحت رهبری جنرال ضیاءالحق، به گونه‌ی گسترده از لحاظ مالی، سیاسی و نظامی حمایت شد. در نتیجه، یک ساختار و فضای قدرتمند جهادی در منطقه به وجود آمد.

دهه ۱۹۹۰: پس از جنگ داخلی افغانستان و ظهور طالبان، سیاست پاکستان در قبال افغانستان به این فضا شکل تازه‌ای بخشید.

پس از ۲۰۰۱: تبدیل شدن پاکستان تحت رهبری جنرال مشرف به متحد خط مقدم (frontline ally) امریکا در «جنگ علیه ترور» (War on Terror)، جنگ افغانستان، عملیات‌های نظامی در مناطق قبایلی و واکنش‌هایی که در پی آن به وجود آمد، در گسترش طالبانیزه‌شدن پاکستان و سپس ظهور TTP نقش بسیار مهمی ایفا کرد.

۲۰۰۷: گروه‌های مختلف طالبان پاکستانی تحت رهبری بیت‌الله محسود گردهم آمدند و TTP به وجود آمد.

در سال‌های بعد: دولت پاکستان با پرداخت بهای بسیار سنگین جانی و مالی، TTP را تا حد زیادی از داخل پاکستان به عقب راند.

۲۰۲۱–۲۲: پس از بازگشت طالبان افغانستان به کابل، در دوران حکومت عمران‌خان، رهبری نظامی جنرال باجوه و نقش برجسته‌ی مذاکراتی جنرال فیض حمید، تجربه‌ی مذاکرات با TTP، آتش‌بس، آزادی شماری از زندانیان و بازگشت/ادغام مجدد (reintegration) آنان صورت گرفت؛ روندی که در نهایت به‌شدت ناکام شد و به TTP فرصت داد دوباره خود را سازمان‌دهی کند.

پس از اپریل ۲۰۲۲: حکومت جدید نیز روند مذاکرات را فوراً متوقف نکرد؛ بنابراین، آن حکومت نیز نمی‌تواند خود را به طور کامل از مسئولیت این مرحله جدا بداند.

اما در تمام این بحث، یک اصل اساسی را نباید فراموش کرد: سیاست‌های نادرست دولت، توجیهی برای تروریزم TTP نیست.

ما می‌توانیم بپذیریم که سیاست افغانستان در دوران ضیاء پیامدهای منفی درازمدتی به همراه داشت، سیاست «جنگ علیه ترور» مشرف در شعله‌ور ساختن شورش طالبان پاکستانی نقش ایفا کرد و سیاست سال‌های ۲۰۲۱–۲۲ در قبال TTP به دشمنی که از قبل وجود داشت، فرصت داد دوباره خود را سازمان‌دهی کند. اما مسئولیت کشتن شهروندان پاکستانی، پولیس، نیروهای ارتش و دیگر مردم بر عهده‌ی خود TTP است.

یعنی باید دو واقعیت را همزمان بپذیریم:

TTP یک سازمان تروریستی است و حکومت‌ها و رهبری‌های نظامی مختلف پاکستان نیز در چند دهه‌ی گذشته اشتباهات جدی در سیاست‌گذاری مرتکب شده‌اند که پیامدهای آن بارها این مشکل را وخیم‌تر ساخته است. امروز دیره اسماعیل‌خان (D.I. Khan)، تانک، لکی مروت، وزیرستان و جنوب خیبر پختونخوا بهای همین تاریخ طولانی را می‌پردازند.

بنابراین، بحث نباید بر سر این باشد که ضیاء را تبرئه کنیم، مشرف را تبرئه کنیم، عمران‌خان را تبرئه کنیم، نواز شریف یا زرداری را تبرئه کنیم و یا جنرال باجوه و جنرال فیض حمید را تبرئه کنیم.

در تاریخ، هر کسی به اندازه‌ای که نقش داشته است، باید به همان اندازه مسئولیتش نیز بیان شود. و شاید بزرگ‌ترین درس همین باشد که سیاست‌هایی را که دولت‌ها برای منافع استراتژیک کوتاه‌مدت خود تدوین می‌کنند، گاهی چندین دهه بعد به گونه‌ای نتیجه‌ی معکوس (backfire) می‌دهند که نسل‌های آینده مجبور می‌شوند بهای آن را بپردازند.