Меҳргон ва чандлоягии он дар устура ва таърихи ориёӣ
Нависанда: доктор Соҳибназар Муродӣ, таърихнигор ва нависанда (Афғонистон), махсус барои "Сангар"
Ориёиён ҷашнҳо ва посдоштҳои фаровоне аз рӯзҳои таърихии худ дошта ва ба ҷо гузоштаанд. Яке аз ин ҷашнҳои куҳан, ки дар бузургдошти Меҳр (Митро) ва мафоҳиме монанди дӯстӣ, паймон, рӯшноӣ, дод ва сипосгузорӣ баргузор мешудааст, ҷашни Меҳргон мебошад. Ин ҷашн аз муҳимтарин ҷашнҳои Ориёнои бостон, пас аз Наврӯз, ба шумор меравад. Бояд гуфт, ки як ривояти воҳид ва қатъӣ барои пайдоиши Меҳргон вуҷуд надорад; балки бардоштҳои чандлояи таърихӣ ва устураӣ дар шаклгирии ҷашни Меҳргон дахил будаанд.
- Лоя ё пиндошти устураӣ: (Пирӯзии Фаридун бар Заҳҳоки мордӯш)
Дар суннатҳои эронии пас аз Ислом, яке аз машҳуртарин ривоятҳо ин аст, ки Меҳргон бо пирӯзии Фаридун бар Заҳҳок иртибот дорад. Дар бархе ривоятҳо, ин пирӯзӣ дар рӯзи Меҳр аз моҳи Меҳр рух дода ва Фаридун пас аз шикасти Заҳҳок тоҷгузорӣ кардааст. Ба ҳамин далел, Меҳргон ба унвони ҷашни пирӯзии дод бар бедод ва пирӯзии ҳақ бар ботил низ таъбир шудааст.
Албатта, бояд таваҷҷуҳ дошт, ки ин ривоят бештар дар манобеъи устураӣ ва адабии давраи исломӣ барҷаста шуда ва наметавон бо итминон гуфт, ки иллати аввалияи пайдоиши Меҳргон дар Ориёнои бостон сирф ҳамин воқеа будааст.
- Лояи динӣ: (Ойини меҳрӣ ё митроизм)
Бовари дигар он аст, ки номи Меҳргон аз Меҳр (Митро) гирифта шудааст. Митро дар суннати эронӣ бо мафоҳиме монанди паймон, ростӣ, аҳди вафодорӣ ва нур ва рӯшноӣ иртибот дошт. Бинобар ин, ҷашни Меҳргон то ҳадде ҷанбаи динӣ ва ойинии ориёӣ низ доштааст.
- Лояи табиӣ ва кишоварзӣ
Ҷашни Меҳргон маъмулан дар фасли пойиз баргузор мешуда; яъне замоне, ки фасли бардошти деҳқон ва расидани бисёре аз маҳсулоти кишоварзӣ будааст. Аз ин ҷиҳат, ҷашн бо сипосгузорӣ, фаровонӣ, бардошти маҳсул, дигаргунии фасл ва фаровонии неъмат низ пайванд доштааст.
Пас чаро Меҳргонро ҷашн мегирифтанд?
Ба таври хулоса, дар тӯли таърих чанд маъно рӯи ҳам қарор гирифтаанд:
Меҳр ва паймон, сипосгузорӣ ва фаровонии пойизӣ, пирӯзии Фаридун бар Заҳҳок ва пирӯзии дод бар бедод, ки ҳама шукӯҳманд ҳастанд. Ҳамин чандлоя будан, яке аз далоили аҳамияти Меҳргон дар фарҳанги эронӣ аст.
Чанд вижагии муҳими Меҳргон:
Замони баргузорӣ: Дар пойиз, дар моҳи Меҳр. Дар гоҳшумории имрӯза маъмулан рӯзи шонздаҳуми Меҳрро рӯзи Меҳргон медонанд; ҳарчанд дар манобеъ ва суннатҳои мухталиф таърихҳои дигаре низ зикр шудааст.
Мафҳуми «Меҳр»: Меҳр дар фарҳанги ориёӣ ҳам ба маънои муҳаббат ва дӯстӣ аст ва ҳам бо эзади Меҳр (Митро) иртибот дорад; эзаде, ки бо паймон, ростӣ ва рӯшноӣ муртабит аст.
Ойинҳо: Мардум либосҳои нав мепӯшиданд ва суфрае меоростанд ва хӯрокиҳо ва меваҳои фасли пойизӣ, гул, обу ойина ва дигар намодҳоро бар суфраи худ мегузоштанд.
Аҳамияти таърихӣ: Меҳргон танҳо як ҷашни хонаводагӣ набуд; дар давраҳои таърихӣ, ба вижа дар дарборҳои шоҳон, чун ҷашни бошукӯҳе баргузор мешуд ва гоҳе бо додани ҳадоё ва баргузории ойинҳои расмӣ ҳамроҳ буд.
Пайванди Меҳргон бо пойиз: Меҳргонро метавон ҷашни бардошт, фаровонӣ ва сипосгузорӣ аз неъматҳои илоҳӣ дар замин низ донист.
Дар фарҳанги эронӣ, Наврӯз намоди оғоз ва зоиши дубораи табиат аст ва Меҳргон ҳолу ҳавои пойиз, бардошти маҳсул ва сипосгузорӣ дорад.
Аз назари таърихӣ, Меҳргон бисёр муҳимтар аз як ҷашни фаслии сода будааст. Аҳамияти онро метавон дар чанд марҳала дид:
- Решаҳои бисёр куҳани ориёӣ
Меҳргон дастикам аз давраи Ҳахоманишиён шинохта шудааст. Чунон ки гуфтем, номи он бо «Меҳр/Митро» пайванд дорад; мафҳуме, ки бо паймон, тааҳҳуд ва доварӣ иртибот доштааст. Манобеъи пажӯҳишӣ ҳамчунин Меҳргонро бо ҷашни пойизӣ ва эътидоли пойизӣ муртабит медонанд.
- Ҷашне аз сатҳи авом то дарборҳои шоҳаншоҳӣ
Дар Ориёнои бостон, Меҳргон танҳо маросиме мардумӣ набуд. Дарборҳо низ онро бо тантана баргузор мекарданд ва бо бори ом, пазироӣ, ҳадоё ва ойинҳои салтанатӣ ҳамроҳ буд. Ҳатто дар манобеъи марбут ба Ҳахоманишиён, аз ҷашни Mithracina (Меҳргон) ёд шудааст.
- Аҳамияти Меҳргон дар давраи Сосонӣ
Дар давраи Сосониёни ғарбӣ ва Кӯшониёни шарқӣ ва Бохтарӣ, Наврӯз ва Меҳргон аз ҷашнҳои бузурги тақвимӣ буданд ва низоми баргузории чандрӯзаи онҳо тасбит шуд. Бинобар ин, Меҳргон бахше аз сохтори расмӣ ва фарҳангӣ дар давраи Сосониён буд.
- Меҳргон пас аз суқути Сосониён аз миён нарафт
Ин нукта бисёр муҳим аст: бо вуруди Ислом, Меҳргон комилан нопадид нашуд. Дар давраи Аббосиён ва сипас дар дарборҳои эронии Сомониён, Зиёриён, Ғазнавиён, Ғӯриён ва пеш аз давраи Муғул ва дигар ҳукуматҳо дар Эрон ва Хуросон ҳамчунон баргузор мешуд, ҳарчанд ҷанбаи динии зартуштии он то ҳадди зиёде тағйир карда буд.
- Намоде аз тадовуми фарҳанги ориёӣ
Дар қуруни нахустини исломӣ, Наврӯз, Меҳргон ва Сада барои бисёре аз эрониён ба навъе ёдовари гузашта ва суннатҳои Эрони пеш аз Ислом буданд. Шеъри форсӣ ва арабӣ низ борҳо аз Меҳргон (Меҳрҷон) ёд кардаанд.
Пас Меҳргон яке аз пайвандҳои таърихии муҳим миёни Эрон ва Хуросони бостон бо фарҳанги ориёии давраи исломӣ аст; ҷашне, ки аз суннатҳои куҳани эронӣ ба давраҳои баъд мунтақил шуд ва бо вуҷуди дигаргуниҳои динӣ ва сиёсӣ, қарнҳо дар фарҳанг ва адабиёти ориёӣ зинда монд.
Бале, Меҳргон маҳдуд ба сарзамини Эрони имрӯза набуд; аммо бояд миёни «ҷуғрофиёи сиёсии Эрони бостон» ва Эрони кунунӣ тафовут гузошт.
