Иқдомоти дурахшон ба сӯи наздикшавии фарҳангӣ чӣ гуна гирифта мешаванд?
Нависанда: Ҳабибуллоҳ Аминӣ, таҳлилгар
Русия ва Тоҷикистонро на танҳо манфиатҳои сиёсӣ ва иқтисодӣ, балки решаҳои амиқи таърихиву фарҳангӣ низ ба ҳам мепайванданд. Дар тӯли ҳамзистии якасра байни халқҳо фазои мустаҳками иҷтимоию фарҳангӣ ва мутамаддин ташаккул ёфт. Забон ва таърихи умумӣ, дастовардҳои муштарак дар соҳаи илму фарҳанг ва маориф заминаи беназир барои ҳамкориҳои устувор фароҳам оварданд.
Фарҳанги тоҷик дар Русия
Аввали моҳи июн дар шаҳрҳои Маскав ва Қазон Рӯзҳои фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардиданд, ки намунаи равшани равобити фарҳангӣ ва эътимод байни ду кишвар гардид. Маросими ботантанаи ифтитоҳ санаи 2 июн дар саҳнаи нави Театри Калон баргузор гардид, ки дар он шахсони расмӣ як барномаи сермаҳсулро роҳандозӣ карданд.
Дар ин маросим муовини раиси Шӯрои Федератсия Николай Журавлев, вазирони фарҳанги Русия ва Тоҷикистон Олга Любимова ва Матлубахон Сатториён иштирок намуданд. Вазири фарҳанги Русия Олга Любимова дар суханронии худ қайд кард: "Нишон додани хусусияти санъату анъанаҳо ҳам тавассути классикон ва ҳам тавассути истеъдодҳои ҷавон, ки иштирок дар намоишгоҳ барои онҳо сатри аввали тарҷумаи ҳол хоҳад гардид, бисёр муҳим аст. Ба онҳо шарафи муаррифӣ кардани фарҳанги як кишвари беназир, бародар ва дӯст насиб гардид. Мо миннатдорем, ки чунин чорабиниҳои анъанавии табодулӣ як расмият не, балки имконияти воқеӣ барои мубодилаи чизҳои дӯстдоштаи мо мебошад».
Дар навбати худ вазири фарҳанги Тоҷикистон Матлубахон Сатториён барои таваҷҷӯҳ ба фарҳанги кишварамон изҳори сипос намуд: "Рӯзҳои фарҳангӣ ба равандҳои ҳамгироии байни кишварҳоямон мусоидат мекунанд. Иҷозат диҳед бори дигар барои фароҳам овардани имкони шинос намудани мардуми шарифи рус бо фарҳанги Тоҷикистон изҳори сипос намоям".
Ӯ ҳамчунин афзуд: "Миқёси Рӯзҳои фарҳанг пайваста тавсеа меёбад, ки ба сатҳи равобити кишварҳои мо комилан мувофиқат мекунад". Дар доираи консерти тантанавии «Пайки дӯстӣ» дар саҳнаи Театри калон Оркестри давлатии симфонии Тоҷикистон, ансамблҳои рақсии «Зебо», «Гулрез», «Парасту», «Ҷаҳоноро», ансамбли «Дарё», солисткаи Театри опера ва балети ба номи С.Айнӣ Шарофат Усмонова, инчунин овозхони маъруфи эстрадӣ Таҳмина Ниёзова баромад карданд. Дар фойеи театр намоишгоҳи санъати ороишию амалӣ баргузор гардид.
Матлубахон Сатториён, вазири фарҳанги Тоҷикистон:
"Рӯзҳои фарҳангӣ ба равандҳои ҳамгироии байни кишварҳоямон мусоидат мекунанд. Иҷозат диҳед бори дигар барои фароҳам овардани имкони шинос намудани мардуми шарифи рус бо фарҳанги Тоҷикистон изҳори сипос намоям".
Дар ин чорабиниҳо раиси “Маркази фарҳанги тоҷикӣ” дар Маскав, номзади илмҳои филологӣ, узви Иттифоқи журналистони Маскав, тарҷумон Хуршеда Ҳамроқулова иштирок дошт: “Суханрониҳои вазирони фарҳанги Русия ва Тоҷикистон хеле пурмазмун буданд. Консерт дар сатҳи хеле баланд гузашт, ороиш низ, бо назардошти зебоии нақшу нигори суннатии мо, хеле зебо буд. Ҳунармандон хеле хуб баромад карданд, вале ман ба барнома ҳунармандони тоҷикро низ, ки имрӯз дар Русия кору зиндагӣ мекунанд, ҳамроҳ мекардам. Ҳамаи ҳунармандоне, ки баромад карданд, аз Тоҷикистон омадаанд.
Ба назари ман барнома умқи таърихии кофӣ надошт: мехостам намоише бубинам, ки дар он қадимагии фарҳанги тоҷик ва решаҳои бостонии мо ба таври возеҳ эҳсос ва намоиш дода шавад. Фарҳанги тоҷик – ин на танҳо рақсу сурудҳои имрӯза, балки як фарҳанги бостониест, ки аз замонҳои қадим сарчашма мегирад. Меҳмонони чорабинӣ намояндагони миллатҳои гуногун буда, табъи болида доштанд ва аз он ҳаловат бурданд. Ва ин аз ҳама муҳим аст".
Худи ҳамон рӯз дар Галереяи санъати Зураб Серетели намоишгоҳ таҳти унвони «Зебоии Тоҷикистон: мерос барои оянда» ифтитоҳ гардид, ки дар он 30 асари рассомони маъруфи кишвар — Сӯҳроб Қурбонов, Олим Рабизода, Акмал Миршакар ва Наргис Ҳомидова ба намоиш гузошта шуд.
Муовини нахуствазири Русия Алексей Оверчук:
"Маркази илм ва фарҳанги Русия муваззаф аст, ки ҳамчун пул барои нигоҳ доштани робитаҳои фарҳангӣ ва башардӯстона байни Русия ва Тоҷикистон хидмат кунад. Умедворем, ки ин хона ҳамчун майдоне хизмат мекунад, ки дар он лоиҳаҳо ва ташаббусҳои нав тавлид мегарданд, ки ба рушди илму фарҳанг дар фазои умумии тамаддунии мо мусоидат мекунанд".
Николай Журавлев кайд намуд: «Асарҳо гуногунрангии санъати тасвирии точикро ифода мекунанд, ки бо мундариҷаи амиқи худ машҳур аст. Дар расмҳо ғанигии руҳияи миллӣ, меҳру муҳаббат ба Ватан ва анъанаҳои эҷодиёти халқии тоҷик тасвир ёфтааст».
Дар идомаи мавзӯи ҳамкориҳои дуҷониба, худи ҳамон рӯз мулоқоти Олга Любимова ва Матлубахон Сатториён баргузор гардид. Вазирон ҳамкориҳои минбаъдаи гуманитарӣ ва фарҳангиро муҳокима карданд.
Олга Любимова қайд кард: "Мо лоиҳаҳои муштараки зиёде дорем ва умедворем, ки равиши бадастомадаи ҳамкориҳоро нигоҳ медорем. Яке аз муҳимтарин самтҳои ҳамкорӣ - дастгирии театрҳои русӣ дар Тоҷикистон боқӣ мемонад. Имсол ин кор идома хоҳад ёфт. Илова бар ин, моҳи март дар Душанбе сохтмони бинои нави Театри давлатии драмавии русии ба номи Владимир Маяковский оғоз гардид".
Ҳамин тариқ, Рӯзҳои фарҳанги Тоҷикистон дар Русия на танҳо як рӯйдоди муҳими фарҳангӣ гардид, балки омодагии ду кишварро барои амиқтар гардонидани муколамаи башардӯстона нишон дод. Тавре Матлубахон Сатториён қайд намуд: «Умедворем, ки Рӯзҳои фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Федератсияи Русия боз як қадами амалӣ, як марҳалаи муҳим дар тавсеа ва амиқгардонии робитаҳои анъанавии мо, инчунин ғанигардонии дунёи маънавии ҳамзамонони мо мегардад».
Хуршеда Ҳамроқулова солҳои тӯлонӣ дар Маскав ба таблиғи фарҳанги тоҷик машғул аст: “Ман ҳудуди 30 сол аст, ки роҳбарии созмони ҷамъиятии минтақавии “Маркази фарҳанги тоҷикӣ” дар шаҳри Маскавро ба ӯҳда дорам, узви Президиуми умури миллатҳо дар назди ҳукумати Маскав ва раиси комиссияи рушди этнофарҳангии ин шӯро мебошам.
Ҳама чиз ба таври ихтиёрӣ сурат мегирад – дар мо танҳо ихтиёриён кор мекунанд. Мо ба таблиғ ва дастгирии фарҳанги тоҷик дар Федератсияи Русия машғулем. Ҳамаи чорабиниҳо аз ҷиҳати иштирокчиёну шунавандагон хусусияти байналхалқӣ доранд. Мо намояндагони диаспораҳои гуногунро ба маркази фарҳангии худ даъват мекунем ва бо тамоми иттиҳодияҳои ҷамъиятии миллии Маскав ҳамкорӣ мекунем.
Дар тӯли ин солҳо дар байни намояндагони аҳолии маҳаллӣ ва дигар фарҳангҳо дар бораи фарҳанги тоҷик ақидаи хуб пайдо шудааст. Моро аксар вақт шарикон ва дӯстон ба чорабиниҳои худ даъват мекунанд, мо кӯшиш мекунем, ки дар онҳо иштирок кунем ва робитаҳои дӯстонаро нигоҳ дорем. Аксар вақт онҳо дар бораи фарҳанги мо ҳамчун фарҳанги бой гап мезананд. Ва ман фикр мекунам, ки дар тӯли ин солҳо мо корҳои зиёдеро анҷом додем, назар ба он чизе, ки дар аввали солҳои 90-ум доштем.
Хуршеда Ҳамроқулова, роҳбари «Маркази фарҳанги тоҷикӣ»:
"Маркази мо дар асл ҳамчун посгоҳи фарҳанги тоҷик дар яке аз калонтарин пойтахтҳои ҷаҳон, давлати сермиллат, ки дар он намояндагони беш аз 200 миллат зиндагӣ мекунанд, хизмат мекунад. Аз ин рӯ, рисолати мо хеле пурмасъул аст ва мо кӯшиш мекунем, ки онро амалӣ созем".
Дар як чорабинӣ, вақте ки ҳозиринро бо Соли нав табрик мекардам, аз ман хоҳиш карданд, ки ба забони модариам шеър бихонам — зеро забони мо хеле зебост.
Мизҳои мудаввар, намоишгоҳҳои санъати амалӣ ва бадеӣ, консертҳо — ҳамаи ин шуғли мо аст. Мо инчунин дар доираи лоиҳаҳои муаллифиам чорабиниҳои шарикӣ баргузор мекунем: «Биёед дӯстӣ кунем», «Анъанаҳои миллии ҷашни арӯсӣ», «Наврӯз» - ин лоиҳаҳое, ки аз ҷониби ҳукумати Маскав дастгирӣ гардида, тақрибан 20 сол инҷониб гузаронида мешаванд.
Дар доираи баъзе лоиҳаҳо тоҷикон дар якҷоягӣ бо намояндагони миллатҳои дигар дар чорабиниҳо иштирок мекунанд. Масалан, дар лоиҳаи «Биёед дӯстӣ кунем» робитаи фарҳанги худро бо дигар халқиятҳо — арманиҳо, курдҳо, эрониҳо ва намояндагони халқиятҳои Осиёи Миёна нишон медиҳем. Мо дар чорабиниҳои гуногуни шаҳрӣ, аз қабили Масленитса, Пасха, фестивалҳои гуногун иштирок мекунем. Ҳоло мо мехоҳем аз рӯи китоби нави Тимур Зулфиқоров Фонди Маркази фарҳангии тоҷикиро ташкил карда, як манзилеро (биноеро) ба даст орем, ки то ҳол надорем".
Фарҳанги Русия дар Тоҷикистон
Аз оғози моҳи июни соли 2025 ба шарофати Маркази илм ва фарҳанги Русия (Хонаи русӣ) дар Душанбе фарҳанги рус дар Тоҷикистон як такони нав гирифт. Дар маросими ифтитоҳи ботантана муовини сарвазири Федератсияи Русия Алексей Оверчук суханронӣ намуд. Бинои масоҳаташ 1300 метри мураббаъ, ки дар маркази пойтахт ҷойгир буда, бо синфхонаҳои замонавӣ, мактаби муҳандисӣ, студияи барномаҳо, коргоҳҳои рассомӣ ва мусиқӣ, клуби шоҳмот ва дигар ҷойҳо барои машғулиятҳои таълимию эҷодӣ муҷаҳҳаз гардидааст.
Инчунин дар доираи барномаи "Муаллими рус дар хориҷа" курсҳои омӯзиши забони русӣ, омодагӣ ба дохилшавӣ ба донишгоҳҳои Русия, маркази машваратӣ барои довталабон, инчунин мактаби рӯзноманигорони ҷавон, студия ва маҳфилҳои шавқманд - аз комиксҳо то илм пешбинӣ шудааст. Муовини нахуствазир таъкид кард, ки Хонаи русӣ ҳамчун "пуле", ки ҳамкориҳои илмию фарҳангӣ ва гуманитарии байни кишварҳоямонро таҳким мебахшад, хизмат мекунад. Соли гузашта ин марказ ба ташкилотҳои маҳаллӣ қариб 20 ҳазор нусха китобҳои таълимию бадеӣ ба забони русӣ тақдим кард. Лоиҳаи мазкур яке аз марҳилаҳои тавсеаи ҳамкориҳои фарҳангӣ ва маърифатӣ мебошад.
Дар пасманзари ин ташаббусҳо таваҷҷӯҳ ба забони русӣ дар Тоҷикистон дубора афзоиш меёбад – забони русӣ ҳамчун лифти иҷтимоӣ қабул карда мешавад, ки дастрасӣ ба таҳсилоти босифат, технологияҳои пешрафта ва касбҳои навро фароҳам месозад. Ин тамоюл робитаҳои башардӯстонаро таҳким бахшида, самти нави ҳамгироӣ дар ҳудуди ИДМ-ро муайян мекунад ва иқтидори умумии фарҳангӣ ва маърифатии минтақаро тақвият медиҳад.
