مافیای مواد مخدر طالبان بر مسیر ترانزیتی ازبیکستان سرمایهگذاری راهبردی میکند
نویسنده: آندری سرنکو، مدیر مرکز تحلیلی انجمن دانشمندان علوم سیاسی روسیه
صنعت مواد مخدر همواره یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد رژیم طالبان در افغانستان بوده و همچنان نیز چنین است. پس از سال ۲۰۲۱، رهبران طالبان درآمدهای حاصل از تجارت هروئین را به پروژههای موسوم به «سرمایهگذاری» برای پولشویی، هم در داخل افغانستان (استخراج طلا، نقره، سنگهای قیمتی و تجارت فرآوردههای نفتی) و هم در خارج از کشور (خرید املاک، معاملات تجاری و مالی در امارات متحده عربی، قطر، عمان، هند، ایران، برخی جمهوریهای آسیای مرکزی و دیگر کشورها) هدایت کردند. بدین ترتیب، تجارت مواد مخدر طالبان بهتدریج در میان پروژههای ظاهراً قانونی، اقتصادی و زیربنایی پنهان شد.
با این حال، تجارت مواد مخدر طالبان هرگز از میان نرفته است. این تجارت نه تنها اهمیت و ابعاد خود را برای رهبران طالبان و همچنین سرکردگان دیگر سازمانهای تروریستی بینالمللی، از جمله «القاعده»، حفظ کرده، بلکه نشانههای آشکاری از گسترش بیشتر آن نیز مشاهده میشود.
طالبان در سالهای اخیر بهطور فعال پروژههای مرتبط با تولید و توزیع مواد مخدر مصنوعی را توسعه دادهاند و در عین حال، «محصول سنتی» خود، یعنی هروئین، را نیز فراموش نکردهاند.
در پنج سال گذشتهٔ حاکمیت طالبان بر افغانستان، بحران مازاد تولید هروئین به وجود آمده است. حجم ذخایر هروئین در انبارهای مافیای مواد مخدر طالبان به اندازهای افزایش یافته که این شبکه اکنون با مشکلات جدی در فروش آن روبهرو شده است. به همین دلیل، طالبان بهآسانی محدودیتها و ممنوعیتهای گسترده و نمایشی، بهویژه در شمال افغانستان، را بر کشت خشخاش اعمال میکنند؛ زیرا دیگر مسئله، تولید مواد خام جدید نیست، بلکه فروش آن چیزی است که از پیش در انبارها انباشته شده است.
ظرفیت بازار داخلی افغانستان بسیار محدود است و مافیای مواد مخدر طالبان برای دستیابی به سودهای کلان، به بازارهای جدید خارجی نیاز دارد. اما ورود به چنین بازارهایی مستلزم وجود مسیرهای ترانزیتی مطمئن است که بتوانند انتقال حجم عظیمی از مواد مخدر را تضمین کنند.
تحولات ماههای اخیر نشان میدهد که مافیای مواد مخدر طالبان بر احیاء و نوسازی «مسیر شمالی» تکیه کرده است. این مسیر برای انتقال هروئین و دیگر مواد مخدر از افغانستان به جمهوریهای آسیای مرکزی، سپس به قزاقستان و از آنجا به روسیه طراحی شده است. در این میان، ازبیکستان بیش از هر کشور دیگری توجه سرکردگان مافیای مواد مخدر طالبان را به خود جلب کرده است.
در اواسط ماه ژوئن سال ۲۰۲۶، تاشکند رسماً اعلام کرد که سعیده میرضیایوا، رئیس دفتر رئیسجمهور ازبیکستان، شخصاً اجرای قانون جدید مبارزه با مواد مخدر را در جمهوری ازبیکستان زیر نظر گرفته است.
خانم میرضیایوا در کانال تلگرام خود اظهار داشت که این قانون با هدف «تشدید مبارزه با قاچاق مواد مخدر» به تصویب رسیده است. هرچند در این اظهارات مستقیماً از افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان بهعنوان منشأ قاچاق مواد مخدر نام برده نشد، اما هیچ تردیدی وجود ندارد که تاشکند، «امارت اسلامی» طالبان را مهمترین منبع تهدید مواد مخدر در منطقه میداند.
تصمیم دختر رئیسجمهور ازبیکستان برای نظارت مستقیم بر مبارزه با صنعت مواد مخدر، پس از چندین پرونده پر سر و صدای قاچاق اتخاذ شد.
در ۱۷ مه ۲۰۲۶، سازمان امنیت دولتی ازبیکستان (SNB) از ناکام ماندن تلاش برای انتقال نزدیک به ۶۰۰ کیلوگرم مواد مخدر از افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان خبر داد. توجه کنید: بیش از نیم تُن حشیش و تریاک در یک محموله!
این محموله بزرگ در گذرگاه مرزی و گمرکی «ترمذ-آوتو» در ولایت سرخاندریا، هنگام بازرسی یک کامیون Mercedes-Benz که توسط یک شهروند افغانستان رانده میشد و از جمهوری افغانستان وارد ازبیکستان شده بود، کشف شد (به نقل از کانال تلگرام سازمان امنیت دولتی ازبیکستان).
در یدککش این کامیون، یک دستگاه بیل مکانیکی Doosan حمل میشد که در بخش متحرک آن، ۵۹۳ کیلوگرم حشیش و ۳ کیلوگرم تریاک بهصورت ماهرانه پنهان شده بود.
در ۲ ژوئن ۲۰۲۶، مأموران گمرک ازبیکستان با همکاری نیروهای سازمان امنیت دولتی در گذرگاه مرزی «اوپلوت» در مرز با ترکمنستان، تلاش برای ترانزیت یک محموله بزرگ هروئین از طریق ازبیکستان را ناکام گذاشتند. هروئین در میان زردآلوی خشک پنهان شده بود. بر اساس اسناد همراه محموله، کامیون از افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان به مقصد روسیه در حرکت بود. بازرسی از طریق دستگاه اشعه ایکس، بستههای مواد مخدر را در ۱۳ جعبه مقوایی در میان زردآلوهای خشک آشکار کرد. نزدیک به ۱۳ کیلوگرم هروئین ضبط شد که ارزش آن در بازار سیاه میتواند تا ۱٫۵ میلیون دلار برسد.
سرانجام، در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، تنها دو روز پس از آنکه سعیده میرضیایوا شخصاً نظارت بر اجرای قانون جدید مبارزه با مواد مخدر را بر عهده گرفت، نهادهای امنیتی ازبیکستان نزدیک به ۳۸ کیلوگرم مواد مخدر (حشیش و تریاک) را کشف و ضبط کردند. این محموله از افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان به مقصد سمرقند در حال انتقال بود.
این رویدادها نشان میدهد که مافیای مواد مخدر طالبان میکوشد از طریق ازبیکستان، پیش از همه حشیش ـ که بخش عمده محمولههای کشفشده را تشکیل میدهد ـ و همچنین تریاک خام و هروئین، یعنی مواد افیونی سنتی افغانستان که همچنان جایگاه مهمی در تجارت غیرقانونی مواد مخدر دارند، را منتقل کند.
حجم این محمولههای کشفشده نشان میدهد که موضوع صرفاً به ابتکار شخصی چند قاچاقچی یا افراد در جستوجوی ثروت سریع و آسان محدود نمیشود. برعکس، سخن از یک شبکه گسترده و سازمانیافته صنعت مواد مخدر است که از حمایت چهرههای بانفوذ در ساختار رژیم طالبان در افغانستان برخوردار است.
نقش کلیدی دو مقام طالبان در سازماندهی مسیر ترانزیتی ازبیکستان
بر اساس اطلاعات منابع آگاه منطقه، دو تن از مقامهای بلندپایه رژیم طالبان در سازماندهی مسیر ترانزیتی مواد مخدر افغانستان از طریق ازبیکستان، قزاقستان و سپس روسیه، نقشی کلیدی ایفا میکنند.
۱. عبدالاحد فاضلی (در تصویر)، والی پیشین طالبان در ولایت فاریاب، که دو ماه پیش به عنوان وزیر مخابرات و فناوری اطلاعات حکومت طالبان منصوب شد.
عبدالاحد فاضلی از افراد مورد اعتماد امیر طالبان، مولوی هبتالله آخندزاده، به شمار میرود. شواهد نشان میدهد که او روند سازماندهی، هماهنگی، آزمایش و راهاندازی مسیر ترانزیتی مواد مخدر از طریق ازبیکستان را نه تنها برای تأمین منافع شخصی، بلکه بر اساس دستور مستقیم رهبر طالبان پیش میبرد.
هرچند عبدالاحد فاضلی دیگر نزدیک به دو ماه است که والی ولایت فاریاب نیست، اما با وجود آنکه اکنون بهطور رسمی در کابل مستقر است، همچنان تمامی امور مربوط به مسیر ازبیکستانی انتقال مواد مخدر افغانستان را تحت کنترل خود نگه داشته است.
۲. محمد یوسف وفا، والی ولایت بلخ در شمال افغانستان.
او از اعضای بانفوذ «جناح قندهار» طالبان به شمار میرود، به حلقه نزدیک امیر طالبان، مولوی هبتالله آخندزاده، تعلق دارد و از جمله مسئول هماهنگی و ارتباط با مقامات رسمی تاشکند نیز محسوب میشود.
به گفته منابع آگاه، محمد یوسف وفا که در مزار شریف مستقر است، طی یکونیم تا دو سال گذشته، با کمک افراد مورد اعتماد خود، شبکهای از ارتباطات، واسطهها و شرکتهای پوششی را هم در ولایت بلخ و هم در ازبیکستان ایجاد کرده است. این شبکه یکی از ارکان اصلی مسیر ترانزیتی ازبیکستان برای انتقال مواد مخدر افغانستان به شمار میرود.
منابع آگاه همچنین گزارش میدهند که نهادهای امنیتی و اطلاعاتی منطقه، که موضوع قاچاق مواد مخدر افغانستان و انتقال آن از افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان به آسیای مرکزی و سپس روسیه را دنبال میکنند، در حال حاضر توجه ویژهای به حاجی زید، یکی از مقامهای دفتر والی ولایت بلخ، معطوف کردهاند.
حاجی زید وظیفه سخنگوی والی بلخ، محمد یوسف وفا (در تصویر)، را بر عهده دارد، اما نفوذ و اختیارات او بسیار فراتر از تهیه و انتشار بیانیههای رسمی است.
بخش قابل توجهی از ارتباطات محرمانه و حساس محمد یوسف وفا، والی بلخ، با بازرگانان مورد اعتماد افغان و همچنین همتایان آنان در ازبیکستان و برخی دیگر از جمهوریهای پساشوروی، از طریق حاجی زید برقرار و مدیریت میشود.
به ارزیابی منابع آگاه منطقه، حاجی زید «اطلاعات کلیدی» درباره شبکه انتقال مواد مخدر از افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان از طریق ازبیکستان و سپس به قزاقستان و روسیه در اختیار دارد. از جمله، او از شرکتها و افرادی که در فعالیت این شبکه نقش دارند، اطلاعات جامعی در اختیار دارد.
از همین رو، جای شگفتی نیست که امروزه روابط شخصی و تجاری حاجی زید با دقت ویژه از سوی سرویسهای اطلاعاتی و امنیتی کشورهای منطقه تحت بررسی قرار گرفته است.
به گفته منابع ما، بررسی مجموعه ارتباطات حاجی زید ـ سخنگوی والی طالبان در ولایت بلخ ـ سرویسهای اطلاعاتی کشورهای منطقه را به شخصی به نام حشمتالله آرمان (Hashmatullah Arman)، بازرگان افغان (در تصویر)، رسانده است.
به ارزیابی این منابع، حشمتالله آرمان نه تنها در شمال افغانستان و ازبیکستان، بلکه در دیگر کشورهای حوزه پساشوروی نیز در «برخی از حساسترین پروژههای اقتصادی طالبان» نقش ایفا میکند.
مشخص است که حشمتالله آرمان (در تصویر) تنها یک بازرگان افغان و مالک شرکت Arman Group، ثبتشده در مزار شریف، نیست. او در گذشته همچنین نماینده ولایت فاریاب در مجلس نمایندگان افغانستان (ولسی جرگه) بود. با این حال، آقای آرمان در دوران نمایندگی خود فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و دستکم کارشناسان افغان او را در شمار چهرههای فعال ولسی جرگه به یاد نمیآورند.
منابع منطقه همچنین گزارش میدهند که سرویسهای اطلاعاتی برخی کشورهای پساشوروی، نقش احتمالی حشمتالله آرمان را بهعنوان فردی مورد اعتماد و نزدیک به حاجی زید در ایجاد یک شبکه بینالمللی لجستیکی مورد بررسی قرار دادهاند. این شبکه به طالبان امکان میدهد «وظایف پیچیده» مربوط به انتقال «انواع مختلف کالاها، محمولهها و مواد» را انجام دهند.
برخی منابع افغان نیز گزارش میدهند که حشمتالله آرمان با دیگر اعضای حلقه نزدیک محمد یوسف وفا، والی طالبان در ولایت بلخ، روابط نزدیک و مبتنی بر اعتماد متقابل دارد.
همان منابع همچنین میگویند که افراد نزدیک به حشمتالله آرمان شایعاتی را منتشر میکنند مبنی بر اینکه او گویا دارای گذرنامه فدراسیون روسیه نیز هست.
حشمتالله آرمان تنها شخصیتی نیست که توجه سرویسهای اطلاعاتی شماری از کشورهای منطقه را به خود جلب کرده است. بعید نیست که این توجه صرفاً به موضوع مسیر ترانزیتی مواد مخدر از طریق ازبیکستان محدود نباشد، بلکه اهداف دیگری را نیز در بر گیرد؛ از جمله، دسترسی به محمد یوسف وفا، والی بلخ، و حلقه نزدیک او در طالبان، با هدف جمعآوری اطلاعات و اعمال نفوذ هدفمند بر آنان.
به باور ناظران منطقه، موضوع مواد مخدر در آینده بیش از پیش به یکی از اولویتهای اصلی سرویسهای اطلاعاتی ازبیکستان و همچنین قزاقستان و روسیه تبدیل خواهد شد.
تحولات اخیر در ازبیکستان نشان میدهد که نهادهای امنیتی و انتظامی تاشکند مرز با افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان را بهصورت فعال و نسبتاً مؤثر تحت کنترل دارند. انتظار میرود پس از آنکه سعیده میرضیایوا، رئیس دفتر رئیسجمهور ازبیکستان، شخصاً نظارت بر مبارزه با قاچاق مواد مخدر را بر عهده گرفته است، کارآمدی این کنترل بیش از پیش افزایش یابد.
با این حال، روشن است که مرز میان ازبیکستان و افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان همچنان یکی از اهداف اصلی شبکههای بزرگ فراملی باقی مانده است. این شبکهها میکوشند از جریانهای قانونی تجارت بهعنوان پوششی برای سازماندهی انتقال مواد مخدر در گستردهترین مقیاس ممکن استفاده کنند.
افزایش موارد کشف و ضبط مواد مخدر در مرز ازبیکستان و افغانستان نشان میدهد که سرویسهای امنیتی ازبیکستان با قاطعیت و دقت بیشتری عمل میکنند. اما حجم قابل توجه مواد مخدر کشف و ضبطشده نیز بیانگر آن است که مسیر ازبیکستان همچنان فعال است و به احتمال زیاد، در پس آن شبکههای سازمانیافتهای قرار دارند که به سرمایههای کلان، امکانات حملونقل و ارتباطات اداری و اجرایی دسترسی دارند.
ناظران منطقه تأکید میکنند که این موضوع دیگر از چارچوب قاچاق معمول چند محموله حشیش و تریاک فراتر رفته است. به گفته آنان، «این دیگر صرفاً مسئله قاچاق مواد مخدر نیست، بلکه موضوع پایداری مرزها، مخاطرات ناشی از فساد، کنترل بر زیرساختهای لجستیکی حملونقل و امنیت کل مسیر شمالی ـ از افغانستان، از طریق ازبیکستان و سپس به قزاقستان و روسیه ـ است.»
