Чӣ гуна метавонӣ ҳаводорони паштунизмро бишиносӣ?
Навишта: доктор Фарид Юнус, устоди бознишастаи мардумшиносии Ховари Миёна ва мутолиоти фалсафа ва ислом, раиси Конуни андешаи Афғонистон, узви Шӯрои машваратии «Сангар»
Баъд аз ба қудрат расидани Нодирхон аввалин таассуби қавмӣ ҳамин буд, ки ҷавонони Ҷоҷӣ ва Мангал аз хизмати аскарӣ озод шуданд. Дуюм, он иқдомҳои ҷоҳилонаи Муҳаммадгул Муманд, вазири дохилаи Нодирхон буд, ки мехост Афғонистонро паштуниза созад.
Дар манотиқи шимол номи қарияҷотро тағйир дод. Китобҳоеро, ки ба ӯзбекӣ ва туркӣ буданд, ба оташ кашид. Дар пойтахт номҳои форсӣ ба пашту табдил дода шуданд; масалан, донишгоҳ ба “пӯҳантун” ва зоишгоҳ ба “зижантун” табдил гардид. Тадрис дар мактабҳо ба забони пашту сурат мегирифт ва ин сатҳи таҳсилро ба сифр расонд. То он ки билохира як вазири маъорифи фаҳим ба номи Наҷибуллоҳ Тарвояно ба подшоҳ арз кард ва вазъ тағйир ёфт.
Дар ҳамаи ин масоил мазҳабиён хомӯш буданд, зеро яке аз асосҳои ҳамин издивоҷи номашруъ он буд, ки мазҳабиён аз қавм ҳимоят мекарданд ва қавм аз мазҳабиён; то имрӯз низ ҳамин тавр аст. Хостанд паштунгароиро дар тамоми нуқоти Афғонистон густариш диҳанд ва мазҳабиён ба онҳо кумак карданд.
Дар натиҷа дар Афғонистон як мазҳаби қавмӣ ва қабилавӣ рӯйи кор омад. Чунончи, ҷаноби устод Сират, ки худ ӯзбек аст, дар давраи аввали Толибон аз суқути Мазори Шариф пуштибонӣ кард. Дар натиҷа муллои мо ва олими динии мо ба ҳайси як шахсияти қавмӣ арзи андом кард, на исломӣ.
Паштунгароиро чунон тазриқ карданд, ки ҳоло агар як вожаи форсиро истифода кунӣ, ё ба ту тамғаи “эронӣ” мезананд ва ё туро ба хиёнати миллӣ муттаҳам мекунанд. Форсизабонон дар ин издивоҷ ҳамкорӣ карданд, хоҳ ба хотири мақом буд, хоҳ аз тарс буд ва хоҳ аз бефарҳангии худи онҳо.
Аммо баъд аз ҷиҳоди Афғонистон бар зидди Шӯравӣ ҳама чиз тағйир кард, вале руҳияи мазҳабӣ ва қавмӣ тағйир накард, зеро паштунизм дар хуну рагҳои онҳо чунон омехта шудааст, ки ҳоло агар касе “донишгоҳ” бигӯяд, сару рӯяш аз арақ тар мешавад. Ҳамсараш ба ӯ мегӯяд: “Он мард — ҳамин Фарид Юнус — рост мегӯяд: забони мо мусолиҳа шудааст, фарҳанги мо мусолиҳа шудааст. Ту, ки одами фаҳм ҳастӣ, чаро садоятро баланд намекунӣ?"
Ғайрипаштунҳо ҳақ надоштанд, ки генерали панҷситора шаванд ва вазорати дифоъ комилан дар инҳисори паштунҳо қарор дошт. Вақте Довудхон ба қудрат расид, яке аз сабабҳое, ки паштунҳо аз ӯ сахт ҳимоят мекунанд, эҳёи паштунизм ва қазияи аҳмақонаи "Паштунистон" буд.
Як иддае аз бонувон ба ӯ эътибор медиҳанд, зеро дар масъалаи бардоштани бурқа аз сари занон муваффақ шуд. Аммо ин ӯ набуд, ки наҳзати занонро ба роҳ андохта бошад; балки Малика Сурайё буд. Ва як иддае аз форсизабонон, ки аз ӯ дифоъ мекунанд, ё дар ҳизби ӯ буданд ва ё дар аҳди Довуд дар қудрат қарор доштанд.
Лоиҳаҳои Довудхон ҳама аз барномаҳои подшоҳ буданд. Довудхон ба хотири масъалаи Паштунистон вазъро то он андоза бад кард, ки подшоҳ маҷбур шуд ӯро аз вазифа сабукдӯш кунад. Ин барои ҳаводорони паштунизм дар Афғонистон як зарбаи ҷиддӣ буд, ки дар миёни онҳо як иддае аз форсизабонон низ шомил буданд.
Ҳамаи нерӯ, сармоя, вақт ва сиёсати кишвар ба даъвои ба ном “Паштунистон” равона гардид. Ин на танҳо фоидае наовард, балки дар замони раёсати ҷумҳурӣ ва баъд аз сафари Бҳутто ба Кобул ин мавзӯъ чунон ба фаромӯшӣ супурда шуд, ки ман онро “хоби амиқ” меномам.
Ҳоло дар кишвар паштунизм, таассуб ва табъиз ба як рӯҳия табдил ёфтааст. Мазҳабиён, қавмгароён ва ҳатто таҳсилкардагон дар дарки ҳақиқат мушкил доранд. Масалан, ман аз як шахси мазҳабӣ пурсидам, ки вожаи “университи” дар забони дарӣ чӣ мешавад. Ӯ хомӯш монд.
Рӯҳияи аксари паштунҳо монанди яҳудиёни Амрико аст. Ҳамин ки аз адолат миёни ақвом ва адолати иҷтимоӣ сухан бигӯӣ, фавран тамғаи “ситамӣ” мехӯрӣ. Имрӯз, ки ҷаноби Аҳмадшоҳ Дурронӣ аз ҳувияти мардумӣ шикоят мекунад, фаромӯш кардааст, ки қавми худи ӯ ҳувияти мардумро комилан маҳв ва нобуд карданд. Акнун, ки мардум бедор шудаанд, дигар он ошу косаро қабул надоранд.
Чӣ гуна метавонӣ ҳаводорони паштунизмро бишиносӣ? Бубин, ки “пӯҳантун” мегӯяд ё менависад, ё “донишгоҳ”.
Афғонистон ҳаргиз ба як миллати воҳид табдил намешавад, магар он ки издивоҷи номашруъи қавми паштун бо мазҳаби суннӣ ба талоқ анҷомад ва ҳамаи мардум бар асоси усули шаҳрвандӣ, ки дар он ҳамаи ақвом, занону мардон ва пайравони ҳамаи мазҳабҳо, аз ҷумла бародарони ҳинду ва сикҳи мо, ки дар офариниш бародарони мо ҳастанд, дар назди қонун аз ҳуқуқи баробар бархӯрдор бошанд.
