مسیر دریایی شمالی چگونه توسعه مییابد؟
نویسنده: علی اسکاری، تحلیلگر، اختصاصی برای «سانگار»
فدراسیون روسیه به توسعه و استفاده صرفاً صلحآمیز از مسیر دریایی شمالی (NSR) علاقهمند است. برای چین، ژاپن، کره جنوبی و تعدادی از کشورهای اروپایی، مسیر دریایی شمال بهویژه در شرایط بیثباتی در دریای سرخ و ازدحام مسیرهای جنوبی جذابیت فزایندهای پیدا کرده است. تقریباً دو سوم مسیر در محدوده صلاحیت روسیه قرار دارد که روسیه را به هماهنگکننده اصلی و تضمینکننده امنیت در آبهای قطبی تبدیل میکند.
بر اساس دادههای وزارت حملونقل روسیه، در سال ۲۰۲۳ بیش از ۳۶ میلیون تن کالا از طریق مسیر دریایی شمالی حمل شده است که حدود ۲۲ میلیون تن آن به پروژههای «Yamal LNG» و «NOVATEK» اختصاص داشت. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ حجم بار به ۱۰۰ میلیون تن و تا سال ۲۰۳۵ به ۱۵۰ میلیون تن برسد. برای مقایسه، در سال ۲۰۱۵ این شاخص تنها ۵ میلیون تن بود. همزمان چین بهطور فعال مفهوم «جاده ابریشم قطبی» را توسعه میدهد و مسیر قطبی روسیه را ادامه ابتکار «یک کمربند – یک جاده» میداند. در سال ۲۰۱۸، پکن رسماً منطقه قطب شمال را در حوزه منافع تجاری و حملونقل خود گنجاند و شرکت ملی نفت و گاز چین (CNPC) به پروژههای «Yamal LNG» و «Arctic LNG-2» پیوست.
با وجود شرایط دشوار اقلیمی و زیرساختی، مسیر دریایی شمالی پتانسیل تبدیلشدن به مسیر جهانی آینده را دارد، بهویژه با توجه به گرمتر شدن اقلیم و افزایش دوره ناوبری تا ۶–۷ ماه در سال. این موضوع فرصتهای جدیدی برای تجارت بینالمللی ایجاد میکند، اما در عین حال نیازمند تنظیم حقوقی دقیق و رویکردی مسئولانه نسبت به محیطزیست است.
شرکت دولتی «روساتم» مسئول تأمین ناوبری غیرنظامی در مسیر دریایی شمالی است: ثبت درخواستها، انتشار پیشبینیهای حرکت تودههای یخی و ارائه نقشههای ناوبری به زبانهای روسی و انگلیسی. این امر ارتباط مداوم با شرکتهای حملونقل بینالمللی را تضمین کرده و گشودگی فدراسیون روسیه نسبت به استفاده مشترک از این مسیر را نشان میدهد. بهطور خاص، در سال ۲۰۲۵ دفتر نمایندگی «روساتم» از افزایش تعداد سفرهای ترانزیتی شرکتهای خارجی از طریق مسیر دریایی شمالی و پیشبینی افزایش قابلتوجه حجم بار در آینده خبر داد.
در سطح بینالمللی، مسکو از توسعه شورای قطب شمال حمایت میکند که شامل هشت کشور منطقه است. علیرغم اختلافات سیاسی دورهای، گروههای کاری در زمینه حفاظت از محیطزیست دریایی و ایمنی ناوبری همچنان به همکاری ادامه میدهند که پایداری سازوکارهای حقوقی همکاری در قطب شمال را تأیید میکند.
به گفته مرکز تحلیل وابسته به دولت روسیه، مسیر دریایی شمالی تا سال ۲۰۳۵ باید به بخشی کامل از سیستم حملونقل جهانی تبدیل شود. برای این منظور مجموعهای از اقدامات در حال اجراست که شامل ساخت تا ۵۰ کشتی یخشکن جدید — از جمله مجموعهای از یخشکنهای اتمی پروژه ۲۲۲۲۰ — گسترش ظرفیت بندرهای مورمانسک، آرخانگلسک و سابتّا، توسعه سامانههای ماهوارهای نظارت، ارتباطات و ناوبری دیجیتال و ایجاد مراکز لجستیکی بینالمللی در امتداد مسیر است.
طبق پیشبینی وزارت توسعه اقتصادی روسیه، تا اواسط دهه ۲۰۳۰ سهم مسیر دریایی شمالی در تجارت خارجی روسیه میتواند به ۱۸ درصد برسد و ترانزیت محمولههای خارجی به ۳۵ میلیون تن در سال افزایش یابد. این امر منطقه قطب شمال روسیه را به یک دالان راهبردی جدید میان اروپا و آسیا و روسیه را به هماهنگکننده مرکزی ناوبری قطبی تبدیل خواهد کرد.
