اعترافات او چه چیزی را درباره نقش سازمان ملل در آخرین روزهای قدرت نجیب‌الله آشکار می‌کند؟
نویسنده: دکتر هارون امیرزاده، تحلیلگر سیاسی، پژوهشگر و نویسنده (لندن)
در میان سخنان خشم‌آلود، پر از حسرت و پشیمانی آقای بنون سوان در مصاحبه اخیر شان، برخی رازهای ناگفته‌ای برملا شد که پیش از این بر زبان نیاورده بود. به چند نکته‌ی مهم آن می توان اشاره کرد:
نخست: افسانه‌ی « ماده پنج فقره ای سازمان ملل»
بنون سوان اعتراف می‌کند که هرگز طرح مشخصی به نام «طرح پنج‌ماده‌ای» سازمان ملل وجود نداشته است. سازمان ملل ترجیح می‌داد طرحی افغانی میان گروه‌های رقیب شکل بگیرد و خود تنها نقش تسهیل‌کننده را داشته باشد؛ توافقی که هرگز تحقق نیافت. در حالی که تمام برگِ برنده‌ی بازی بنون سوان و نجیب، همین «طرح پنج‌ماده‌ای» خیالی بود، که حزب، دولت و مردم را به امید پایان جنگ و قطع مداخلات خارجی فریب می دادند. چنین وانمود می کردند که سر انجام ساز مان ملل و تلاش های نجیب نتیجه خواهد داد.
هواداران نجیب در سی و پنج سال گذشته از آن به عنوان «طرح نجات افغانستان» یاد می‌کردند و مدعی بودند که رقیبان سیاسی داخل نظام جمهوریت در دقیقه نود ان را سبوتاژ کردند. اکنون اما بنون سوان، خود منکر وجود چنین طرحی میشود.
دوم: عذاب وجدان گزینشی
در کلام بنون سوان، نشانی از پشیمانی برای سرنوشت تراژیک افغانستان دیده نمی‌شود، اما در برابر نجیب، وجدانش سخت آزرده است. او با درد و اندوه می‌گوید که با وجود خطر، خود را در تاریکی شب از پاکستان به میدان هوایی کابل رسانده بود تا نجیب‌الله را از کشور خارج و به هند منتقل کند، اما با ممناعت نیروهای دولت خودش مواجه می شود و از ترس بخاطر فرار از کشور به نمایندگی سازمان ملل پناهنده میشود.
شگفتا! نیروهای جمهوری افغانستان که مانع فرار پنهانی رئیس‌جمهورشان توسط سازمان ملل، در تاریکی شب و در سرنوشت‌سازترین لحظات تاریخ کشور شدند، از نظر آقای بنون «خائن و کودتاچی» شمرده می‌شوند! در کدام کشور جهان دیده شده که سازمان ملل همدست رئیس‌جمهور یک مملکت شود تا او را فرار بدهد؟ در کدام سرزمین رسم است که رئیس‌جمهور، بزدلانه و پنهانی کشورش را ترک کند ، از مردم و رهبران دولتش انتظار داشته باشد که برای او و همدستانش از سازمان ملل کف بزنند؟
سوم : ناتوانی سازمان ملل
بنون سوان می‌گوید سازمان ملل بدون حمایت آمریکا و پاکستان از آوردن صلح در افغانستان عاجز بود.
اما دریغا که تنها کاری که از دست سازمان ملل برآمد، این بود که رئیس‌جمهور را در تاریکی شب فراری دهد و کشور را در خلای قدرت و هرج‌ومرجی بی‌پایان فرو ببرد.
چهارم : معامله نجیب با پاکستان بر سر حکمتیار
آقای بنون می‌گوید بسیاری از رهبران مجاهدین نه با خود به توافق می رسیدند و نه علاقه‌ای به توافق با دولت نجیب داشتند.اما پاکستانی‌ها تنها یک چیز می‌خواستند: انتقال قدرت به هر قیمت به حکمتیار - همان «افراطی تیزاب‌پاش بر روی زنان»، که مهره‌ی سر سپرده این کشور در میان تنظیم‌های جهادی بود. این در حالی بود که نجیب‌الله خود نیز با پاکستان در انتقال قدرت به حکمتیار هم‌فکر و همدست بود. به پاس همین خوش‌خدمتی نجیب بود که پاکستانی‌ها به او پیشنهاد پناهندگی دادند. اما به گفته‌ی بنون، نجیب نپذیرفت، چرا که مدت‌ها پیش هندوستان را منزل مقصود خویش انتخاب نموده بود.
پنجم : چرا نجیب عجله در فرار داشت؟
بنون سوان دلیل عجله خروج مخفیانه نجیب در نیمه شب و تقاضای مکرر نجیب از بنون سوان که خود را هر چه زود تر از پاکستان به افغانستان برساند پاسخ منطقی و روشنی نمی دهد. اما او دلیل انرا کودتای دولتی توسط رفقا و یارانش معرفی می کند که مانع خروج‌او از کشور شدند.
اما اکثریت باور دارند که نه کسی علیه نجیب کودتا کرده بود و نه نیاز به کودتا بود در شرایطی که همه مثل کشتی تایتانیک افغانستان در حال غرق شدن قرار داشتند.
اما باور میشود که علت فرار عاجل رییس جمهور ترس از سقوط پایگاه هوایی بگرام بدست نیروهای مسعود بود، نه بدست نیروهای حکمتیار که نجیب سخت منتظر آن بود. با سقوط بگرام توسط نیروهای مسعود سناریوی نجیب یعنی تسلیمی کلید ارگ ، ارتش، ، حزب، رفقا و تمام دولت و مردم‌کابل به حکمتیار در تحت قیم پاکستان نیز برهم خورد. اما اشرف غنی همین کار را موفقانه در هنگام فرار خود در ۱۵ اگست ۲۰۲۱ انجام داد و کلید ارگ را به شبکه حقانی سپرد.
ششم: سقوط بنون در باتلاق افغانیت
واقعیت اینست که نجیب و نجیبی‌ها چنان ذهن بنون سوان را شستشو داده بودند، همان‌گونه که پیش از او اتحاد شوروی را نیز در دام منافع تنگ قبیله‌ای خود گرفتار و به بیراهه کشانده بودند. سوان در این مصاحبه نشان داد که حتی در کهن‌سالی نیز در باتلاق «افغانیزم» گیر مانده است؛ چنانچه زمانی که نام احمدشاه مسعود را از یاد می‌برد، از خبرنگار می‌پرسد: «نام آن تاجیک چه بود؟»
مسعود در آن وقت پیش از آنکه یک تاجیک باشد، یک مجاهد آرمان‌گرا بود. او برخلاف طالبان، تا روز سقوط دولت اسلامی مجاهدین، نه تنها خود را در برابر سازمان ملل متحد مسئول امنیت نجیب می‌دانست، بلکه با او با احترام برخورد می‌کرد و حتی در آستانه‌ی سقوط کابل به دست طالبان به او پیشنهاد داد که از پناهگاه سازمان ملل در کابل خارج شود، زیرا جانش در خطر خواهد افتاد. اما نجیب چشم‌به‌راه طالبان پشتون‌تبار بود و می‌پنداشت که با او همچون یک قهرمان برخورد خواهند کرد و در امارت ملا عمر مقامی خواهند داد.
هفتم: ناخدایی که گریخت، اما کشتی افغانستان که غرق نشد
در روز های آخر حکومت نجیب افغانستان به کشتی بزرگی می‌ماند؛ همان کشتی‌ای که روزی خود او با غرور می‌گفت: « مخالفان می‌خواهند منِ نجیب، کاپیتان این کشتیِ بزرگِ مردم افغانستان را با خود در بحر هند غرق کنم!»
اما روزگاری فرا رسید که همین ناخدا، در میانه‌ی سهمگین‌ترین طوفان، کشتیِ گرفتار شده مردم افغانستان را با تمام سرنشینانش ؛ با رفقا، حزب و‌دولت، دوستان، با خانواده‌ها و زنان و کودکان - رها کرد و تلاش کرد با فرارش زمینه‌ی سریع غرق شدن کشتی را فراهم سازد.
این در حالی بود که تمام سرنشینان آن کشتیِ طوفان‌زده، از خرد تا بزرگ، پیمان مردانگی بسته بودند که یا همه با هم غرق خواهند شد، یا همه با هم سلامت به ساحل مراد خواهند رسید.
خوشبختانه خیانت و بزدلی ناخدا نتوانست آن کشتی را آن‌گونه که می‌خواست به قعر دریا بفرستد؛ برعکس، به همت و خردِ بزرگانِ کشتی، به منزل مقصود رسید. ناخدای فراری و هواخواهانش برای همیشه شرمنده‌ی تاریخ شدند.
سخن آخر
به باور من، تاریخ افغانستان نه بنون سوان را خواهد بخشید و نه کارنامه‌های تبهکارانه‌ی نجیب و همه‌ی بازیگران چپ و راست این تراژدی را. بسیاری فجایع افغانستان ؛ از جنگ‌های میان‌تنظیمی تا ظهور طالبان اول، و جمهوریت اشغالی آمریکایی، فرار بزدلانه‌ی اشرف غنی و زمینه‌سازی برای اشغال مجدد کشور توسط طالبان - ریشه در خیانت‌های داخلی و خارجی دارد که سرآغاز آن، فرار نافرجام و بزدلانه‌ی نجیب در سال ۱۹۹۲ دارد. هرچند نجیب بهای خیانت‌هایش را با هزینه جانش بدست طالبان سی سال قبل پرداخت، اما شگفت‌آور است که امروز بسیاری از عاشقان نجیب، خود عاشقان طالبان، یعنی قاتلان نجیب نیز هستند.
سنگر: هنگامی که این مطلب برای انتشار آماده می‌شد، بنون سیوان، دیپلمات سابق سازمان ملل متحد و معاون پیشین دبیرکل این سازمان، روز دوشنبه، ۵ اکتبر، در سن ۸۹ سالگی در قبرس درگذشت.
