تاریخ رُتبیل‌شاهان و روایت‌هایی دربارهٔ سرنوشت نوادگان آنان
نویسنده: عارف حسن‌خان آخوندزاده، پژوهشگر و تحلیلگر مسائل منطقه‌ای، عضو شورای مشورتی «سنگر»
رُتبیل‌ها در تاریخ به نام زُنبیل‌ها نیز شناخته می‌شوند. گمان می‌رود که آنان نیاکان خاندان‌های اشرافی سوات، یا خاندان‌های «دشرایی»، باشند؛ خاندان‌هایی که نامشان از سلطان افسانه‌ای دشرا گرفته شده و بنا بر روایت‌ها، نسب خود را به او می‌رسانند. خاندان جهانگیری، خاندان سلطنتی و شاخهٔ اصلی اتحادیهٔ دشرایی، نیز از نوادگان آنان دانسته می‌شود.
می‌دانیم که در روزگار ساسانیان، رُتبیل‌ها فرمانروایان محلی و تابعِ منطقهٔ نامدار و بسیار کهن سیستان–زابلستان بودند و به نام شاهنشاه ساسانی بر آن فرمان می‌راندند.
سیستان یکی از سرچشمه‌های سنت ایرانی بود: فضای فرهنگی آن زمینهٔ رویدادهای «شاهنامه»ی افسانه‌ای را فراهم می‌کرد؛ اثری که به‌گونه‌ای کتاب مقدس روایت‌های ایرانی به شمار می‌رود و در سده‌های نخستینِ دوران تازه و اسلامیِ تاریخ ایران نوشته شده است.
سیستان همچنین به‌عنوان زیستگاه یکی از شاخه‌های سکاها شهرت داشت؛ مجموعه‌های گستردهٔ جنگاوران کوچ‌نشینِ بیابان‌های اوراسیا که به زبان‌های ایرانی شرقی سخن می‌گفتند. خودِ نام سیستان از واژهٔ «سکستان» گرفته شده است.
در این بخش از جهان، سکایی‌ها به دلایل روشن به نام سکایی‌های هندی شناخته شدند. بخش بزرگی از سکایی‌های هندیِ سکیتی در کرانهٔ چپ رود سند، بعدها از رشته‌ای پیچیده از دگرگونی‌ها گذشتند و به قبایل پشتوزبانی تبدیل شدند که امروز آن‌ها را به‌عنوان جامعهٔ قومی پشتون–افغان می‌شناسیم.
در برداشت‌های رایج علمی، رُتبیل‌ها اغلب به‌اشتباه با هون‌های هپتالی یا ترکان نخستین یکی دانسته می‌شوند. در واقع، آنان نمایندگان اشراف کهن سیستان بودند که پس از بی‌ثباتی و سرنگونی دولت ساسانیِ پشتیبانشان بر اثر یورش عرب‌ها، با شاهان هپتالیِ هندومذهبِ کابلستان، که در شمال آنان فرمان می‌راندند، هم‌پیمان شدند.
گمان می‌رود واژهٔ «رُتبیل» از عنوان ترکیِ ازرواج‌افتادهٔ «ایلتبر»، به معنای فرمانروا، گرفته شده باشد. هرچند این توضیح ممکن است درست باشد، بسیار محتمل است که رُتبیل‌ها در آغاز عنوان «زُنبیل» را داشته‌اند. آنان بعدها به سبب پیوندشان با هپتالی‌ها، که در دستگاهشان به‌عنوان ایلتبر، یعنی والیِ سرزمین‌های جنوبی، خدمت می‌کردند، به نام رُتبیل شناخته شدند. نام قدیمی نیز باقی ماند و هر دو عنوانِ نزدیک به هم در تلفظ، برای نامیدن آنان به کار می‌رفت.
خودِ هپتالی‌ها بعدها با اشراف کهنِ شهریِ سکایی–پارتیِ سرزمین‌های افغانیِ سیستان درآمیختند و زمینهٔ پیدایش جامعه‌ای را فراهم کردند که بسیار دیرتر در میان افغان‌های پشتوزبان به نام اتحادیهٔ سربانی شناخته شد.
افزون بر آنکه زُنبیل‌ها، یا رُتبیل‌ها، والیان ساسانیِ سیستان–زابلستان بودند، شواهدی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد آنان رهبران موروثیِ آیینی دینی، کم‌شناخته و رازآلود — آیین خورشیدیِ زون — بوده‌اند. در مرکز این آیین، پرستشگاهی عظیم قرار داشت که آنان آن را نگهداری می‌کردند و به ثروت و شکوهش شهرت داشت. فرمانروای زُنبیل‌ها همچنین با نام «زون دات‌بر» شناخته می‌شد که به معنای «زون، دادبخش» است.
پرستشگاه خورشیدی زُنبیل‌ها در منطقهٔ زمینداور، میان قندهار و غزنی، قرار داشت؛ منطقه‌ای که سرزمین‌های هلمند و ارزگان امروزی را در بر می‌گرفت. گمان می‌رود نام «زمینداور» صورت تغییریافتهٔ سکایی (پشتویی) عبارت فارسی «زمینِ دات‌بر» — «سرزمینِ دادبخش» — باشد.
بنا بر روایت‌ها، در این پرستشگاه تندیس عظیمی از خدای خورشید وجود داشت که از طلا ساخته شده و با گوهرهای نفیس آراسته شده بود. چشمان این تندیس از دو یاقوت سرخ عظیم و درخشان ساخته شده بودند. منابع عربی گزارش می‌دهند که یکی از فرماندهان آنان در سیستان — عبدالرحمن بن سمره — در دههٔ ۶۵۰ میلادی وارد پرستشگاه شد و با شمشیر یکی از بازوان بت را برید. سپس در برابر مرزبان محلی، یعنی والی ایرانی، که در آنجا حضور داشت، ناتوانی این ایزد را به تمسخر گرفت.
خاستگاه واقعی آیین خورشیدی زون و پیوند آن با دیگر ادیان همان دوره و منطقه ناشناخته است و احتمالاً برای همیشه در تاریخ گم شده است. شاید این آیین ریشه‌های کهن بومی و پیشاآریایی داشته که با تأثیرات ایلامی و آشوری، که سیستان سرشار از نشانه‌های آن‌هاست، پیوند داشته‌اند؛ یا حتی با مناسک خورشیدیِ کم‌شناختهٔ میترایی مرتبط بوده است. در عین حال، به نظر می‌رسد این آیین با زرتشتی‌گریِ راست‌کیش، دین رسمی شاهنشاهی ایران، همزیستی کاملاً مسالمت‌آمیزی داشته است.
با این همه، هرچند در فرهنگ اجتماعی و سنت‌های سواتی‌ها نشانه‌هایی از راست‌کیشی زرتشتی و نیز بدعت میترایی دیده می‌شود، پژوهشگران بر این باورند که خاستگاه زُنبیل‌ها و آیین خورشیدی آنان به فرهنگ ایلامیِ کهن‌تری بازمی‌گردد. بر پایهٔ این دیدگاه، شواهد موجود و داده‌های ژنتیکی در حال حاضر همین مسیر را نشان می‌دهند.
ادعا می‌شود که هاپلوگروه Q2b1، که از ویژگی‌های اتحادیهٔ سواتیِ دشرایی است، بر اثر جهشی ژنتیکی در بستر فرهنگ بسیار کهنِ درهٔ هلمند پدید آمده؛ فرهنگی که پیش از تمدن ایلامی وجود داشته و به شکل‌گیری آن کمک کرده است.
فرمانروایان سیستان–زابلستان، معروف به رُتبیل‌ها یا زُنبیل‌ها، در وقایع‌نامه‌های تاریخی عربی به اندازه‌ای یاد شده‌اند که در آن‌ها به‌صورت پادشاهانی مقتدر جلوه می‌کنند؛ پادشاهانی که طی دو سدهٔ کامل، نفوذ عربی و اسلامی را در سیستان مهار کردند. آنان مانعی جدی در برابر گسترش خلافت اموی به سوی شرق بودند.
سیستان همچنین یکی از کانون‌های اسلام خارجی بود که رُتبیل‌ها بارها در مبارزهٔ خود با خلافت از آن بهره می‌گرفتند. پیوند با حامیان هندومذهب در کابل، به آیین‌های زرتشتی و دیگر مناسک ایلامی–آشوری آنان رنگ‌وبویی ظاهری از آیین هندو بخشید که بعدها در محیط سواتی نمود یافت.
با این حال، در دو سدهٔ پس از سقوط ایران ساسانی، اسلام در میان جمعیت‌های سکایی–داردی (پشتون) و سکایی–پارتیِ(افغان) سیستان گسترش یافت. این قبایل جنگجو و ناآرام به‌زودی به حاملان افراط‌گرایی تندروانهٔ اسلامی بدل می‌شدند؛ پدیده‌ای که، به گفتهٔ نویسنده، نمودهای آن را تا امروز نیز می‌توان در میان آنان مشاهده کرد.
هرچند رُتبیل‌ها پس از سرنگونی ساسانیان دو سدهٔ کامل دیگر به فرمانروایی ادامه دادند، حکومتشان هنگامی پایان یافت که یعقوب لیثِ مسگر، ایرانیِ معروف به صفّار، به نخستین فرمانروای برجستهٔ مسلمان ایرانی تبدیل شد و آخرین رُتبیل از آن خاندان کهن اشرافی را در پایتختش، زرنج، شکست داد و کشت. زرنج در متن با لشکرگاه امروزی در هلمند یکی دانسته شده است. این رویداد حدود سال ۸۷۰ میلادی رخ داد.
در سال ۸۷۳، یعقوب بیشتر به سوی شمال و کابل پیش رفت، آخرین فرمانروای راجپوتِ دودمان کابل‌شاهان را، که تبار هپتالی–ترکی داشت، بیرون راند و شهر را تصرف کرد. این فرمانروای هندومذهب از کابل، از فراز کوه‌های سلیمان، به درهٔ پیشاور گریخت و در جایی به نام ویهند، در کرانهٔ رود سند و شمال‌شرق پیشاور، پایتخت تازه‌ای بنا کرد.
این مکان امروز به نام هُند شناخته می‌شود و در شهرستان صوابیِ ایالت خیبر پختونخوا در پاکستان قرار دارد. هنوز چیزی از تأسیس پایتختش نگذشته بود که به دست وزیر برهمنِ خود، کلار، کشته شد. کلار خود بر تخت نشست و دودمان هندو‌شاهان را بنیان گذاشت؛ دودمانی که حدود ۱۵۰ سال دیگر دوام آورد، تا آنکه سلطان محمود غزنوی به فرمانروایی آن پایان داد.
بنا بر روایت‌ها، خانواده، همراهان درباری و دیگر وابستگان آخرین رُتبیل، که به دست یعقوب کشته شده بود، به سوی شمال، به بلخ — باختر — گریختند. آنان چند دهه در آنجا زندگی کردند، تا اینکه با سامانیان مسلمان روبه‌رو شدند. سامانیان آنان را به سوی جنوب‌شرق، به منطقهٔ کنر در حاشیهٔ جنوبی بدخشان، راندند. آنان در منطقهٔ پرخطرِ درهٔ پیچ سکونت گزیدند و به‌عنوان فرمانروایان محلی جایگاه خود را تثبیت کردند. گفته می‌شود که آنان همان‌جا، در دوران فرمانروایی سلطان مسعود غزنوی، اسلام آوردند.
حدود ۱۵۰ سال پس از پذیرش اسلام، آنان با گسترش شاهنشاهی غوریان روبه‌رو شدند. غوریان، که به خاندان سوری — سورنیان — تعلق داشتند، نیز از سیستان برخاسته بودند و پیشینهٔ قومی بسیار مشابهی داشتند. آنان ساوادی‌ها، یا سواتی‌ها، را نمایندگان اشراف کهن سیستان و خویشاوندان خود شناختند و با آغوش باز به صفوف خویش پذیرفتند.
در همین هنگام بود که برای دو برادر، سلطان‌های پنج‌وپیچ — بهرام و فهکل، وارثان شکوه ازدست‌رفته و عظمت افسانه‌ای ایران باستان و سرزمین‌های آن، سیستان و خراسان — مقدر شده بود که سرزمین دیگری را در حاشیهٔ هند فتح کنند. نوادگان آنان سه سدهٔ دیگر بر آن فرمان می‌راندند، تا آنکه نوادگان متحدان هپتالیِ پیشینشان، که تا آن زمان در میان افغان‌ها ادغام شده بودند، به خواست ماجراجوی تازه‌وارد دیگری به نام بابر، آنان را خائنانه سرنگون کردند. این افغان‌ها نیز از سیستان رانده شده بودند، اما چندین سده دیرتر. با این حال، این خود داستان دیگری است.
