Чаро Бадахшон ба маркази буҳрон табдил мешавад?
Нависанда: “Раванди Сабзи Афғонистон”
Тасаллути ҷунбиши «Толибон» бар вилояти Бадахшон дастикам боиси шаклгирии панҷ буҳрони мувозӣ шудааст. Дар ин дидгоҳ, ба гунаи фишурда ин панҷ буҳронро баррасӣ мекунем.
Вилояти Бадахшон, ба далели манобеи табиии азими худ, ҳаммарзӣ дар шарқ бо абарқудрате чун Ҷумҳурии Халқи Чин, бо Покистон — муттаҳиди ҳам Чин ва ҳам Иёлоти Муттаҳида — ва низ бо Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шимол, ки узви Созмони Паймони Амнияти Ҷамъӣ (CSTO) аст, ба яке аз ҳассостарин манотиқи геополитикӣ табдил шудааст.
Бояд ёдоварӣ кард, ки дар фазои Авруосиё, Тоҷикистон ба унвони давлати хатти муқаддам дар мубориза бо бесуботӣ ва таҳдидҳои амниятии ношӣ аз ҳузури шуми Толибон дар Афғонистон шинохта мешавад.
БӮҲРОНИ НАХУСТ: ҳузури шабҳинизомиёни қавмӣ аз ҷануб ба масобаи лагадмол кардани иззат ва шарафи мардуми маҳал
Эҳтимолан ҳазорон тан аз бошандагони Бадахшон барои сарнагунии низоми қонунии ҷумҳурӣ дар сафуфи Толибон ҷангидаанд. Онон намедонистанд, ки Ислом дар дастони Ҳайбатуллоҳ ва гурӯҳи қабилаии ӯ, танҳо абзоре барои таҳкими султа ва фирор аз посухгӯӣ дар баробари мардуми Афғонистон аст. Онон фақат зоҳири қазияро медиданд, аммо акнун бо тамоми вуҷуд, ҳақиқати дарунии онро эҳсос мекунанд.
Дар миёни ҳазорон бадахшонии фиребхӯрда, аксарият акнун дарёфтаанд, ки пайвастан ба Толибон чӣ иштибоҳи бузурге будааст. Онон фаҳмидаанд, ки бо ин иқдом, гулӯи ҳувият ва таърихи худро фишурдаанд. Баъзе мекӯшанд пеш аз он ки хеле дер шавад, ин иштибоҳро ҷуброн кунанд ва намехоҳанд фарзандонашон бо мероси нангини Толибон зиндагӣ кунанд. Ба ҳамин далел аст, ки акнун шӯриши Толибон алайҳи худи толибон оғоз шудааст. Дақиқтар он аст, ки инро қиёми толибони “дохилӣ” ё “бегона” алайҳи толибони “аслӣ” биномем.
БӮҲРОНИ ДУВУМ: кишти кӯкнор ба унвони эътирози ҷомеа алайҳи сиёсати иқтисодӣ ва ғоратгаронаи Толибон
Бар бунёди иттилооти “Раванди Сабзи Афғонистон» (GTA) ва асноди мунташиршуда аз сӯи ниҳодҳои ғарбӣ, кишти кӯкнор дар Бадахшон дар муқоиса бо солҳои гузашта панҷ то ҳафт баробар афзоиш ёфтааст. Имсол ҳатто дар бархе манотиқе, ки пештар ҳеҷ пешинае аз кишти кӯкнор надоштанд, мардум ба нишонаи эътироз ба ин кор рӯй овардаанд.
Соли гузашта Мулло Ҳайбатуллоҳ барои нобудии мазореъи кӯкнор ҳудуди се ҳазор нерӯи шабҳинизомиро ба Бадахшон эъзом кард, ки ин иқдом ба даргириҳои мусаллаҳона анҷомид; 26 тан кушта ва беш аз дусад нафар боздошт шуданд, аммо киштзорҳо аз байн нарафтанд. Имсол кишти кӯкнор дар Бадахшон на танҳо нишонае аз тазъифи контроли нерӯҳои Ҳайбатуллоҳ аст, балки ба шакле аз эътирози иқтисодӣ ва намодин низ табдил шудааст. Мардум мехоҳанд бигӯянд, ки кӯкнор “ҳалолтар” аз итоат аз Ҳайбатуллоҳ аст.
Гузоришҳо ҳокист, ки ҳудуди ҳазор нерӯи комилан қавмӣ аз Ҳилманд барои саркӯби муқовимат ба Бадахшон фиристода шудаанд. Бо ин ҳол, метавон бо итминон гуфт, ки онон ба ҳеҷ муваффақияте даст нахоҳанд ёфт.
Интизор меравад даргириҳои хунине рух диҳад. Бошандагони Бадахшон мепурсанд: чаро Ҳайбатуллоҳ кишти кӯкнорро дар манотиқи маҳсури Ҳилманд таҳаммул мекунад, аммо барои саркӯби Бадахшон нерӯ эъзом мекунад?
БӮҲРОНИ СЕВУМ: ғорати манобеъ ва маъодин
Бузургтарин қарордодҳои истихроҷи маъодин ва манобеи табиӣ ба ширкатҳое аз Қандаҳор ва шарикони чинии онон вогузор шудааст. Ширкатҳои чинӣ дар бисёрии маворид дар вилояти Бадахшон монанди сохторҳои мафиёӣ амал мекунанд ва аз эҳтиром ва эътибори нек бархӯрдор нестанд.
“Раванди Сабзи Афғонистон” (GTA) асноде дар ихтиёр дорад, ки нишон медиҳад сафорати Чин дар Кобул низ равобити хубе бо ин ширкатҳо надорад ва фаъолиятҳои бидуни назорат ва ғоратгаронаи ононро, ки бо ҳадафи сарватандӯзии ғайриқонунӣ анҷом мешавад, латмае ба эътибор ва ҳайсияти Ҷумҳурии Халқи Чин медонад.
Бахши дигари қарордодҳо марбут ба истифода аз васоити кирояӣ аст, ки он низ зери контроли гурӯҳи Ҳайбатуллоҳ қарор дорад. Танҳо дар поинтарин сатҳ, яъне дар истифодаи нерӯи кор, бархе бошандагони Бадахшон ҷазби кор мешаванд. Ба баёни дигар, бадахшониҳо дар истихроҷи сарватҳои табиии сарзамини худ фақат коргарони муздбигир ҳастанд, на соҳибон ва корфармоён.
Ин раванди ғорати манобеъ, эътирозҳоеро дар лояҳои мухталифи ҷомеа — чи ба шакли мусолиматомез ва чи хушунатомез — барангехта ва ин эътирозҳо ҳамчунон дар ҳоли густариш аст.
БӮҲРОНИ ЧАҲОРУМ
Бадахшони имрӯзро метавон бо як ҷумла тавсиф кард: ҳассостарин вилояти геополитикии Афғонистон, ки буҳронҳои дохилии он ба оташфишони хуфта шабоҳат дорад. Акнун дуд аз даҳонаи ин оташфишон дида мешавад ва мардум дар интизори фавароне ҳастанд, ки дуздон, ситамгарон ва мафиёи Ҳайбатуллоҳро дар худ фурӯ бибарад ва пас аз он, бошандагони Бадахшон худ идораи умурро ба даст гиранд.
Бадахшон бо се кишвари бисёр муҳим ва ҳассос ҳаммарз аст: бо Покистон ва Чин дар шарқ ва бо Тоҷикистон дар шимол. Тоҷикистон яке аз аъзои муҳими Созмони Паймони Амнияти Ҷамъии кишварҳои мустақили ҳамсуд (CSTO) ба шумор меравад, ки фаъолияти он то ҳадди зиёде бо манофеи роҳбурдии Федератсияи Русия пайванд дорад.
Пас аз соли 2021, Ҷумҳурии Халқи Чин талош дошт аз роҳҳои гуногун халои ношӣ аз хуруҷи Иёлоти Муттаҳида аз Афғонистонро пур кунад. Аммо Пекин ба суръат дарёфт, ки тавофуқи Давҳа дарвоқеъ навъе қарордоди пинҳонӣ барои истифодаи Толибон будааст; қарордоде, ки дар он Толибон дар зоҳир маҳкум мешаванд, аммо дар амал ба унвони авомили бесуботӣ ва душманони тамаддун ҳимоят ва тамвил мегарданд.
Акнун Пекин мекӯшад аз тариқи фаъолиятҳои пинҳонӣ ва шадидтар, таҳдидҳои эҳтимолӣ алайҳи марзҳо ва манофеи амниятии худро маҳор кунад. Ин фаъолиятҳо илзоман бо Толибон ҳамоҳанг нест.
Дар ҳамин ҳол, Покистон низ дар хашм фурӯ рафтааст. Далелҳои ин вазъият борҳо матраҳ шуда, аз ин рӯ ниёз ба тавзеҳи дубора нест. Исломобод барои коҳиши норизоятии худ, амалан контроли камҳазинае бар бахшҳое аз вилоятҳои Нуристон ва Кунар барқарор карда ва бо раҳбарони маҳаллӣ ба тавофуқ расидааст. Ҳамчунин Покистон бо гурӯҳҳои мухталифи мардумӣ дар Бадахшон дар тамос аст.
Ҳузури нонамоёни нерӯҳои мухталифи хориҷӣ дар Бадахшон, бидуни тардид ба вазъияти тозае хоҳад анҷомид. Дар набуди як давлати машрӯъ, мардум барқарории равобити хориҷӣ барои дифоъ аз манофеи худро иқдоме машрӯъ ва муваҷҷаҳ медонанд.
БӮҲРОНИ ПАНҶУМ
Бадахшон яке аз пурҷамъияттарин вилоятҳои Афғонистон аст ва дар гузашта бисёре аз афроди таҳсилкардаи он дар дастгоҳи идории Кобул фаъолият мекарданд. Акнун тақрибан тамомии бадахшониҳо аз сохтори давлат канор гузошта шудаанд.
Вилояти Бадахшон ба зиндоне барои мардуми худ табдил шудааст; зиндоне, ки нигаҳбонони он аз Қандаҳор гумошта мешаванд. Пурсиш ин нест, ки оё рӯзе ду миллион зиндонӣ алайҳи чанд ҳазор зиндонбони омада аз ҷануб қиём хоҳанд кард ё на, балки пурсиш ин аст, ки ин иттифоқ чӣ замоне рух хоҳад дод. Нишонаҳои ин қиёми одилона акнун ба вузуҳ дида мешавад.
Мо барои Бадахшони азиз ва мардуми таърихии он орзуи муваффақият дорем. “Раванди Сабзи Афғонистон” (GTA) мекӯшад нақши худро дар наҷоти Бадахшон аз буҳронҳои ёдшуда ифо кунад, то мардуми Бадахшон дубора идораи сарзамин ва сарватҳои худро ба даст оваранд ва Бадахшон бори дигар бо Кобул пайванд ёбад.
Дар вазъияти кунунӣ, Кобул ва Қандаҳор ба ду нуқтае табдил шудаанд, ки Бадахшон комилан аз онҳо бегона гаштааст: яке ба маркази судури фатво барои нобудӣ ва саркӯб бадал шуда ва дигаре ба маркази иҷрои дастурҳое мубтанӣ бар табъиз ва сиёсатҳои зиддимиллӣ.
