طالبان و تروریسم یا تاجیکستان در همسایگی خطرات

کشورهای همسایه افغانستان به ویژه تاجیکستان باید تاریخ به قدرت رسیدن این منبع خطر برای امنیت ملی خود را به دقت مطالعه و تحلیل کنند و تصمیمات جدی اتخاذ کنند.

نویسنده: فرید احمدی، مدیر مسئول سایت سنگر

وضعیت پیچیده و نگران کننده در منطقه و جهان، از جمله تشدید روند بازتوزیع جهانی، تسلیحات سریع، جنگ سرد، تهدیدات و خطرات مدرن - تروریسم و ​​افراط گرایی، قاچاق غیرقانونی اسلحه، جرایم سایبری و سایر نیروهای جنایت سازمان یافته فراملی. ما اطمینان حاصل کنیم که اقدامات اضافی برای امنیت دفاعی کشورمان انجام می شود.»

امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان

در حقوق بین الملل، مفهوم تروریسم تعریف خاصی ندارد، برعکس، اختلافات زیادی در مورد اینکه کدام اقدامات تروریستی و کدام مقاومت مشروع تلقی می شود، وجود دارد.

تروریسم عبارت است از استفاده هدفمند از خشونت برای ایجاد فضای عمومی ترس در بین مردم و از این طریق تحقق یا دستیابی به یک هدف سیاسی، مذهبی یا ایدئولوژیک معین. تروریسم می تواند توسط سازمان های سیاسی، گروه های ملی و مذهبی، انقلابیون و حتی سازمان های دولتی مانند ارتش، سرویس های اطلاعاتی و پلیس اعمال یا هدایت شود.

گروه های تروریستی از خشونت و تهدید به خشونت یعنی اقدامات تروریستی برای پیشبرد و رسیدن به اهداف خود استفاده می کنند. متأسفانه، غیرنظامیان اغلب قربانی حملات تروریستی می شوند. درک این نکته مهم است که قربانیان تروریسم علائم واقعی اقدامات تروریستی نیستند، بلکه فقط یک وسیله هستند. برای تروریست ها اصلاً مهم نیست که قربانیان آنها چه کسانی هستند، هدف اصلی تروریست ها دستیابی به اهداف خود از طریق ارعاب شهروندان و مقامات دولتی و جلب توجه عمومی با این اقدامات است. با توجه به این واقعیت که برای تروریست ها مهم نیست که قربانی چه کسی باشد، دلیل اصلی وحشی گری و ظلم در اعمال آنها همین است.

تروریسم و ​​پیامدهای آن تهدیدی بسیار جدی برای زندگی جامعه است، زیرا باعث ترس و مختل کردن زندگی مسالمت آمیز یک فرد می شود و طبیعتاً محدودیت هایی را برای تضمین های دولت در مورد آزادی انسان ایجاد می کند، زیرا دولت مجبور است اقدامات لازم را برای پیشگیری و مبارزه با تروریسم انجام دهد. اقدامات لازمی که دولت در مبارزه با تروریسم انجام می دهد و اجرا می کند همیشه با استانداردهای حاکمیت قانون یا برای تضمین حقوق و آزادی های بشر مطابقت نخواهد داشت.

در این مورد، اطمینان از ایمنی مردم مهمتر است، زیرا بدون اقدامات مقامات دولتی، امنیت مردم تضمین نمی شود.

یادآور می‌شویم که تروریسم می‌تواند توسط سازمان‌های سیاسی، گروه‌های ملی و مذهبی، انقلابیون و حتی نهادهای دولتی مانند ارتش، سازمان‌های اطلاعاتی و پلیس انجام شود، بنابراین مردم غیرنظامی را نمی‌توان به طور کامل از این خطر محافظت کرد.

گروه‌های تروریستی معمولاً در کشور یا منطقه‌ فعال می‌شوند که در آن دولت یا اداره عمومی ضعیف است یا بی‌قانونی و بی‌ثباتی عمومی وجود دارد. چنین مناطق یا مراکز جمعیتی بدون حکومت این فرصت را برای تروریست ها فراهم می کند تا درجات خود را افزایش دهند، سربازان خود را آموزش دهند و برنامه های پیچیده ای برای حملات تروریستی ایجاد کنند.

در افغانستان که مرز طولانی با تاجیکستان دارد و دارای شباهت های تاریخی، فرهنگی، زبانی، مذهبی و سنتی است، در 15 اوت 2021، در نتیجه معامله بین بازیگران اصلی منطقه و اتحاد قومی بی سابقه، قدرت سیاسی این کشور به جنبش تروریستی طالبان منتقل شد. این وضعیت نمی تواند باعث نگرانی تاجیک های ساکن در این کشور و ما تاجیک ها در تاجیکستان نشود.

پس از گذشت بیست سال از حضور نیروهای نظامی ایالات متحده آمریکا و متحدانش (سازمان پیمان آتلانتیک شمالی) در افغانستان برای مبارزه با القاعده و طالبان، سرانجام ایالات متحده در 29 فوریه سال 2020 در قطر با طالبان* توافقنامه امضا کرد، که هدف آن به عنوان اولین گام در راه رسیدن به صلح در افغانستان معرفی شد. بر اساس گزارش ها، این توافق شامل دو بخش باز و بسته بود.

مفاد مهم این قرارداد برای طرفین به شرح زیر بود:

• کاهش خشونت. طرفین توافق کردند که خشونت به طور موقت کاهش می یابد و آتش بس میان ایالات متحده، طالبان* و نیروهای افغان گامی به سوی آغاز توافق بین مردم کشور خواهد بود.

• خروج نیروهای آمریکایی و خارجی از افغانستان. ایالات متحده موافقت کرد که تعداد سربازان خود را از 12000 به 8600 در 135 روز کاهش دهد. اگر طالبان به تعهدات خود پایبند بمانند، ارتش آمریکا و سایر نیروهای نظامی خارجی ظرف 14 ماه به طور کامل افغانستان را ترک خواهند کرد. اگرچه کارشناسان هشدار دادند که خروج عجولانه ارتش می تواند اوضاع را بی ثبات کند.

طالبان با آغاز مذاکرات با دولت افغانستان در ماه مارس 2020 موافقت کردن. با این حال، طالبان از مذاکره مستقیم با دولت افغانستان خودداری کردند و این دولت را دست نشانده یا بازیچه آمریکایی ها خواندند.

• طالبان – "امارت اسلامی افغانستان" خطر یا تهدید تروریسم علیه ایالات متحده و کشورهای متحد آن از خاک افغانستان ایجاد نمی کنند. پس از 11 سپتامبر 2001، آمریکا برای از بین بردن خطر تروریسم و ​​فعالیت های تروریستی، از جمله از جانب القاعده، به افغانستان حمله کرده بود.

در این روند تصمیم برای راه اندازی روند صلح بین الافغانی نیز تا حدودی مورد حمایت چین و روسیه قرار گرفت.

پاکستان. طالبان در دهه 1990 پس از خروج نیروهای شوروی از افغانستان در این کشور تأسیس شد و اکثر اعضای آن پشتون هایی بودند که در مدارس پاکستان تحصیل کرده بودند. پس از اشغال افغانستان توسط آمریکا، پاکستان پناهگاهی برای طالبان و سرویس اطلاعاتی آن (ISI) فراهم کرد، که تا حدودی طالبان را کنترل و مدیریت می‌کرد، تجربه نظامی و مشاوره برای جمع‌آوری کمک‌های مالی به آنها ارائه کرد. پاکستان طرفدار حکومتی در افغانستان است که شامل طالبان باشد و روابط دوستانه تری با پاکستان نسبت به هند دارد. عمران خان، نخست وزیر پاکستان قاطعانه از ارائه کمک به طالبان امتناع و مذاکرات بین ایالات متحده و طالبان را تسهیل کرد. مقامات پاکستانی تماس های اولیه را برای مذاکره بین آمریکایی ها و طالبان برقرار کردند.

هند. دهلی یکی از حامیان دولت افغانستان محسوب می شد و از سال 2001 حدود 3 میلیارد دلار در زیرساخت ها و توسعه تجارت در این کشور سرمایه گذاری کرد. هدف اصلی هند در افغانستان کاهش نفوذ پاکستان بود و هست. دولت هند از تصمیم ایالات متحده برای دستیابی به توافق با طالبان حمایت نکرد زیرا نمی خواست طالبان به عنوان یک بازیگر سیاسی عرض وجود کند.

ایران. در ایران، از آنجایی که اکثریت جمعیت شیعه هستند، طالبان (سنی ها) دشمن آنها محسوب می شدند، به ویژه زمانی که مشخص شد که طالبان از دشمنان ایران - پاکستان، عربستان سعودی و امارات متحده عربی - کمک گرفتند. ایران از تصمیم ایالات متحده برای برکناری طالبان از قدرت در سال 2001 و از دولت جدید افغانستان حمایت کرد. در همان زمان، ایران تشخیص داد که طالبان قدرتی در افغانستان دارد و  روابط با آن را به راه انداخت.

روسیه. مسکو امیدوار است روابط خود را با افغانستان توسعه دهد تا از نفوذ ایالات متحده و کشورهای پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در این کشور بکاهد. پس از به دست گرفتن قدرت توسط طالبان در افغانستان، روسیه فعالیت خود را در این راستا شدت بخشید.

چین. علاقه چین به افغانستان صرفاً اقتصادی است، زیرا می خواهد این کشور را در ابتکار یک کمربند و یک راه بگنجاند. چین بزرگترین سرمایه گذار در این کشور است و توجه چین عمدتا به منابع طبیعی این کشور معطوف شده است. در عین حال، چین نگران خطر تروریسم از افغانستان به منطقه خودمختار اویغور سین کیانگ چین است.

موضع تاجیکستان در رابطه با اشغال افغانستان توسط طالبان از همان روزهای اول مشخص بود که مورد تاکید رهبری عالی کشور بود و وزارت امور خارجه جمهوری تاجیکستان همواره آن را یادآوری می کند. باید گفت که تاجیکستان تحت هیچ شرایطی در امور داخلی یک کشور همسایه دخالت نمی کند، در عین حال به وضوح نسبت به تهدید فزاینده به امنیت کشور از خاک این کشور همسایه ابراز نگرانی می کند.

در آسیای مرکزی، جمهوری تاجیکستان تنها کشوری است که به لطف رئیس جمهور امامعلی رحمان، موضع قاطعانه و صحیحی در برابر آنچه در ماه اوت سال 2021 در افغانستان رخ داد، یعنی اشغال این کشور توسط گروه تروریستی طالبان گرفت و به جهانیان اعلام کرد که "هیچ حکومتی را که از طریق ظلم، آزار و اذیت و بدون در نظر گرفتن منافع همه مردم و ملت های افغانستان تشکیل شده باشد، به رسمیت نمی شناسد. رئیس دولت به وضوح پیشنهاد ایجاد یک دولت فراگیر در افغانستان را با مشارکت نمایندگان همه اقوام و ملیت های ساکن در آنجا از جمله تاجیک ها که بیش از 46 درصد را تشکیل می دهند، ارائه کرد.

در واقع، پیچیدگی اوضاع سیاسی بین‌المللی، وخامت اوضاع ژئوپلیتیک و نظامی، تهدیدات امنیتی، بحران‌های مالی و اقتصادی و همچنین کمبود آب و غذا در جهان و منطقه و پیامدهای آن، تاجیکستان را  مجبور به مقابله با اقدامات لازم در جهت ارتقای سیاست خارجی می کند.

مرز طولانی با افغانستان و تشدید گروه های تروریستی در خاک این کشور، تاجیکستان را وادار می کند تا برای تامین امنیت کشور خود اقدامات جدی و در عین حال پرهزینه ای انجام دهد. تاریخ ثابت کرده است که برای تامین امنیت کشور و حفظ منافع ملی هرگز نمی توان به دیگران تکیه کرد.

یک نظام اسلامی با ایدئولوژی بسیار رادیکال در همسایگی تاجیکستان ساخته شده است. طالبان تفسیری رادیکال از مکتب فقهی دوبند اتخاذ کردند و آن را با سنت های قبیله ای خود آمیختند که در جهان اسلام بی سابقه است. افغانستان طالبانی به پایگاه گروه های تروریستی و افراطی تبدیل و یکی از مراکز قدرت افراطی و تهدیدی برای نظام سکولاریسم و صلح‌آمیز همه کشورهای منطقه شده است.

همچنین در بین برخی کارشناسان این نظر وجود دارد که طالبان یک جنبش افغانی است و هدف آنها احیای "امارت اسلامی طالبان" است و هیچ تهدیدی برای کشورهای همسایه ایجاد نمی کند، یعنی در جهاد موسوم به "جهانی" و غیره شرکت نمی کنند. گرچه کارشناسان دیگر با شواهد قانع کننده این ایده را رد کرده و تهدیدات موجود از سوی طالبان برای کشورهای دیگر از جمله تاجیکستان را واقعی ارزیابی کرده‌اند. اثبات اینکه طالبان یک جنبش رادیکال است، که با اشغال تنها افغانستان قناعت نمی‌کند، سخنرانی مولوی هیبت الله آخوند رهبر طالبان در جمع علمای دین در کابل است که راه طالبان را جهاد جهانی تعریف کرد. وی با خوشحالی اظهار داشت: جهاد جنگیان وی تنها در افغانستان خاتمه نمی یابد و استقرار شریعت در افغانستان تنها اولین مرحله از جهاد موفق طالبان است. به گفته وی، در آینده طالبان و علمای افغانستان مسئول هدایت همه جهان به سوی حکومت شرعی خواهند بود.

در همین راستا باید تاکید کرد که اشرف غنی توسط کشورهای مربوطه به قدرت رسید. غنی در دوران رهبری خود جز ترویج منافع قومی در داخل افغانستان نتیجه دیگری نداشت. در زمان رهبری او، طالبان (پشتون) فعال شدند، مناطق زیادی را اشغال کردند و در نهایت افغانستان را به اشغال خود درآوردند.

غصب قدرت در افغانستان توسط این جنبش سطح و کیفیت زندگی مردم را به میزان قابل توجهی کاهش داد. برنامه توسعه سازمان ملل متحد در گزارش اکتبر 2022 خود تأکید کرد که تقریباً کل جمعیت افغانستان در فقر زندگی می کنند. این گزارش تاکید می کند که 90 درصد مردم از سوء تغذیه رنج می برند. وضع تا به حال بهبود نیافته است. مردم زیادی در افغانستان دو سال نیم به این سو فقط تلاش می‌کنند، که زودتر از وطنشان، که به یک زندان بزرگی از سوی طالبان تبدل شده است، رهایی یابند.

در سپتامبر 2017، خبرگزاری رویترز اطلاعاتی را منتشر کرد که بر تصمیم دفتر رئیس جمهور اشرف غنی برای اولویت دادن به تخصیص مناصب به پشتون ها در دولت افغانستان تاکید می کرد. دفتر اشرف غنی به طور سیستماتیک به گروه قومی او، پشتون ها، در توزیع مناصب دولتی و اداری اولویت می داد، در حالی که دسترسی گروه های قومی تاجیک و هزاره  و ازبیک به قدرت را محدود می کرد. بی جهت نیست که در زمان غنی والیان مناطق تاجیک و هزاره و ازبیک در این کشور فقط از نمایندگان پشتون ها تعیین می شدند.

گزارش تیم سازمان ملل برای بررسی و نظارت بر تحریم‌های اعمال شده بر اساس قطعنامه 2611 (2021) علیه طالبان و افراد و سازمان‌های مرتبط که تهدیدی برای ثبات جهان و افغانستان هستند، بیان می‌کند که طالبان و القاعده تماس ها و روابط نزدیک دارند."

همه می دانند که این جنبش تروریستی با حمایت بازیگران خارجی در افغانستان به قدرت رسید و اهداف آن تنها به ایجاد امارات اسلامی در افغانستان محدود نمی شود.

امرالله صالح، معاون رئیس جمهوری اسلامی افغانستان و رئیس استخبارات این کشور در مصاحبه ای در مصاحبه با نزاویسیمایا گازتا (روسیه) گفت: «در اوایل دهه 1980، پس از ورود اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان، هنری کیسنجر، زبیگنیو برژینسکی و دیگر استراتژیست های آمریکایی به این فکر کردند که چه  استراتژی باید ایالات متحده آمریکا در این کشور اجرا کند. به نظر آنها، منافع امنیتی ایالات متحده نه توسط یک دولت کثرت گرا، بلکه توسط یک دولت افراطی در افغانستان تامین خواهد شد.

و سپس نوشتند که چرا نیاز به حمایت از مخالفان جهادی در افغانستان وجود دارد: جنگ مستقیم با اتحاد جماهیر شوروی غیرممکن است، زیرا احتمال وقوع جنگ جهانی سوم وجود دارد. با این حال، اگر ایالات متحده می خواست اتحاد جماهیر شوروی را در افغانستان شکست دهد، برای رسیدن به این هدف باید "حیاط خلوت" را در پیش می گرفت (آمریکا در نهایت از این مسیر استفاده کرد).

آمریکایی ها به طور سنتی اوراسیا و آسیای مرکزی را حیاط خلوت ژئوپلیتیک روسیه می دانند. به همین دلیل است که آمریکایی ها در دهه 1980 این رویکرد را در پیش گرفتند و در سال 2020 نیز همین مسیر را تکرار کردند.

وی در این گفت‌وگو همچنین تاکید کرد که آمریکایی‌ها با درخواست آزادی پنج هزار طالب از زندان‌های کشور، از رئیس‌ جمهوری اسلامی افغانستان درخواست کردند. این پنج هزار طالب به دلیل ارتکاب جنایات خطرناک، وحشیانه و اقدامات تروریستی در زندان های افغانستان بودند.

شکی نیست که رهایی تروریست ها به این تعداد در نهایت قدرت طالبان را تقویت و توانایی های دولت وقت افغانستان را تضعیف کرد.

کشورهای همسایه افغانستان به ویژه تاجیکستان باید تاریخ به قدرت رسیدن این منبع خطر برای امنیت ملی خود را به دقت بررسی و تحلیل کنند و اقدامات جدی را انجام دهند.

توافقنامه امضا شده در سال 2020 بین ایالات متحده آمریکا و جنبش طالبان در قطر تا حدی امنیت ایالات متحده و کشورهای همپیمان را از اقدامات این جنبش تروریستی تضمین می کند. با این حال، نباید از این واقعیت غافل شد که کشورهای همسایه افغانستان متحد ایالات متحده به حساب نمی آیند و بیشتر آنها تنها به عنوان شرکای ایالات متحده شناخته می شوند. کشور شریک با کشور متحد بسیار متفاوت است و این را نباید دست کم گرفت. به عبارت دیگر، طبق توافق قطر، طالبان به آمریکا متعهد نشد که کشورهای همسایه افغانستان را تهدید نکند، زیرا برخی از این کشورها دشمن آمریکا (ایران) و برخی رقبای ژئواستراتژیکی ایالات متحده (چین) و برخی از شرکای ایالات متحده (تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان) هستند.

با بیش از 80 میلیارد دلار سلاح باقی مانده در اختیار طالبان پس از خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان، پتانسیل نظامی این جنبش در منطقه به شدت قوی شده است. این واقعیت را نباید نادیده گرفت یا نادیده گرفت.

طالبان را حامیان به قدرت رساندند تا برای کشورهای منطقه خطر ایجاد کنند و این فقط اینگونه نیست. با این حال، پس از روی کار آمدن طالبان، موضع محتاطانه و در عین حال مثبت نسبت به طالبان جمهوری خلق چین و فدراسیون روسیه باید باعث نگرانی تاجیکستان و کشورهای آسیای میانه شود.

همانطور که در بالا تاکید کردیم، برای حفظ منافع ملی به ویژه امنیت ملی نباید به شرکای استراتژیک یا سنتی متکی بود. نگرش هر کشور نسبت به طالبان صرفاً بر اساس منافع ملی آنهاست و در این مورد نباید فریب توجیهات تجاری و اقتصادی را خورد.

محمدحسین جعفریان، کارشناس ارشد مسائل افغانستان و ایران، به تاریخ 27 نوامبر 2023 در شهر دوشنبه در جریان یازدهمین دور کنفرانس بین المللی گفتگوهای امنیتی هرات گفت: «آغاز مشکل امنیتی افغانستان، توافقنامه دوحه (قطر) است. چه کسی به آمریکا این حق را داد که افغانستان را به طالبان تسلیم دهد؟ همه دوستان این تعبیر را به کار بردند که «قدرت به طالبان واگذار شد». چه کسی این قدرت را به آنها داده است؟ با چه کسی مشورت شد؟ حقیقت این جاست، که سیاه چاله همان توافقنامه است، که باید از ریشه باطل حسابیده شود و از نو با نظر همه طرف ها نوشته شودقراردادی است که باید اساساً باطل شود و در مقابل همه طرف‌ها بازنویسی شود.»

در عین حال، شایان ذکر است که حدود 150 کارشناس داخلی و خارجی در کنفرانس بین المللی گفتگوهای امنیتی هرات در دوشنبه که به ابتکار مرکز مطالعات افغانستان و منطقه (تاجیکستان) و موسسه مطالعات استراتژیک افغانستان برگزار شد، شرکت کردند. 

به گفته قاسمشاه اسکندروف، رئیس مرکز مطالعات افغانستان و منطقه‌، «اگرچه طالبان وعده می‌دهند که هیچ تهدیدی از جانب افغانستان برای هیچ کشوری به‌ویژه کشورهای همسایه وجود ندارد، اما حدود 25 تا 30 گروه تروریستی مسلح دهشت‌افکن نمی‌توانند همسایگان را نگران نکنند. "

طالبان یک تهدید جدی برای امنیت ملی تاجیکستان هستند. در این مرحله، ممکن است این خطر به شدت احساس نشود، اما واضح است که به قدرت رسیدن این جنبش افراطی و حضور آن  در همسایگی تاجیکستان بدون خطر نخواهد بود. کشورهای ابرقدرت منافع ژئواستراتژیک خود را از طریق طالبان دنبال می کنند. طالبان نیز به نوبه خود از طریق گروه های تروریستی مختلف می توانند برای تاجیکستان مستقل، دموکراتیک، حقوق بنیاد، سکولار و متحد مشکلاتی ایجاد کنند.

*در تاجیکستان و بسیاری از کشورهای جهان به عنوان یک سازمان تروریستی شناخته شده است