کشورهای فرمت مسکو بیشتر نگران تروریسم هستند تا حقوق زنان و دولت فراگیر در افغانستان.
فريد يونس، استاد باز نشسته انتروپولوژي فرهنگي خاور ميانه در دانشگاه ايالتي كليفورنيا
كشور هاي منطقه به تشبث روسيه مورخ شانزدهم نوامبر ٢٠٢٢ زير عنوان "فرمت ماسكو" پيرامون قضيه افغانستان نشست داشتند.
فرمت ماسكو اساسا در ماه اپريل ٢٠١٧ به اشتراك يازده كشور يعني روسيه، ازبيكستان، تاجيكستان، قزاقستان، قيرغيزستان، تركمنستان، ايران، پاكستان، چين، هند و افغانستان برگزار شد.
در جلسه سال ٢٠٢٢ زياد تر كشور هاي همجوار سهم گرفتند يعني روسيه، ايران، پاكستان و كشور هاي آسياي ميانه. در جلسه سال ٢٠٢٢ از طالبان دعوت نشده بود كه اين بيانگر يك حقيقت تلخ سياسي براي طالبان بود كه پيام روشن براي عدم شناسايي و همكاري سياسي به شمار ميرفت.
فرمت ماسكو را مي توان از زاويه هاي مختلف بررسي كرد.
اول موقف گيري جيوپوليتيك و استراتيژيك روسيه در منطقه بيانگر اين مطلب أست كه روسيه ميخواهد در مسايل منطقوي و آسياي ميانه نقش فعال داشته باشد و بدون مشوره و تاييد روسيه امكانات پيشرفت سياسي كم أست. اين موقف روسيه بعد از خروج آني قواي نظامي امريكا ، نظر به سال ٢٠١٧ قوي تر شده أست. همچنان نا رضايتي همه كشور هاي شامل اين كنفرانس بر عليه طالبان بيانگر اين اميدواري أست كه بايد رژيم متحجر و عقب مانده و ديكتاتوري طالبان بايد سقوط كند. اين نشست مرحله جديد جنگ سرد را بين روسيه و ايالات متحده امريكا رقم زد. چين، روسيه، ايران منحيث يك قوه استراتيژيك منطقه و پاكستان دارنده بمب اتمي و قشون عظيم و همكاري اين چهار عضو فرمت ماسكو موقف امريكا را در منطقه به چالش مي كشاند. قضيه افغانستان و اوكراين موضوع جنگ سرد را داغ تر ساخته أست زيرا بعد از سقوط كابل وزير خارجه امريكا واضح اظهار داشت كه "عساكر امريكا از افغانستان خارج شده أست نه خود شان."
فرمت ماسكو به تمام جوانب حقوق بشر و بانوان و حكومت فراگبر تماس گرفت و اما تاكيد زياد تر جلسه ماه نوامبر ٢٠٢٢ مسله تروريزم و امنيت كشور هاي عضو بود و همچنان پخش مواد مخدر از افغانستان. مي توان گفت كه فرمت ماسكو در نشست چهارم زياد تر پريشاني امنيتي براي كشور هاي عضو بود كه از امنيت داخلي و خارجي به خاطر شيوع مرض تروريزم هراسان هستند. اين هراساني توجيه درست دارد و اين محقق در گذشته هم نوشتم و در برنامه راديوي مشهور NPR در امريكا گفتم كه اگر يك اقدام جدي صورت نگيرد ، تروريزم از سرحدات افغانستان به كشور هاي همسايه و بعد به اروپا و امريكا خواهد رسيد. همچنان از نگاه ثبات سياسي، رژيم هاي ديكتاتور به پشتيبان احتياج دارد و با ساخت يك سلسله زنجيري بقاي خود را تضمين مي كنند؛ چنانچه روسيه شوروي اروپاي شرقي را زير يوغ خود داشت و زمانيكه روسيه شوروي از بين رفت اروپاي شرقي هم به تعقيب آن كلا سقوط كرد. نظام تروريزم هم نه براي پيشرفت اسلام كه خود ساخته اند بلكه براي بقاي خود بايد از سرحدات بيرون رود تا بتواند زنده ماند و شروع آن از پاكستان خواهد بود در صورتيكه نظام كابل باقي ماند.
نشست ماسكو با همكاري چين و روسيه در مقابل غرب أست كه اهميت خود را دارد و نبايد ناديده گرفت. اين همكاري به پشتيباي ايران و پاكستان باعث سقوط طالبان خواهد شد زيرا نظام طالباني براي صحت و سلامتي سياسي كشور هاي منطقه بسيار تهديد آميز و هراسان كننده أست. در صورتيكه نظام طالبان سقوط كند داستان سياست تك قومي هم در افغانستان دفن خواهد شد.
