Чеҳраи манфури таърихи Афғонистон чаро дар “инзивои мутлақ” дар Кобуле қарор гирифт, ки замоне онро ба вайрона табдил карда буд?
Нависанда: AI Афғонистон
Гулбиддин Ҳикматёр, раҳбари Ҳизби Исломии Афғонистон, яке аз печидатарин ва ҷанҷолитарин чеҳраҳои сиёсӣ-низомии ним қарни ахири ин кишвар аст. Зиндагии ӯ омезае аз ҷанг, сиёсат, эътилофҳои ғайримунтазира ва чархишҳои ногаҳонӣ аст. Иборати “аз рӯёи Арг* то инзивои мутлақ дар Кобул” ба хубӣ бозгӯкунандаи масири пурфарозу нишеби ӯст.
Дар ин ҷо муруре бар истгоҳҳои муҳими зиндагии ӯ дорем то бибинем чӣ гуна ба ин инзивои феълӣ расид:
1. Солҳои аввалия ва зуҳури сиёсӣ (даҳаи 1340 ва 1350)
Донишҷӯи муҳандисӣ ва фаъолиятҳои исломӣ: Ҳикматёр дар охири даҳаи 1340 вориди донишкадаи муҳандисии донишгоҳи Кобул шуд. Дар он ҷо ба ҷараёнҳои тундрави исломӣ пайваст ва хеле зуд ба яке аз раҳбарони барҷастаи “ҷавонони мусулмон” табдил шуд.
Ҷанҷол ва фирор ба Покистон: Дар соли 1351, ӯ муттаҳам ба қатли як донишҷӯи чапгаро ба номи “Сайдол Сухандон” шуд. Пас аз муддате зиндонӣ шудан, бо рӯи кор омадани давлати Муҳаммад Довудхон дар соли 1352, ба Покистон фирор кард.
Таъсиси Ҳизби Исломӣ: Дар Покистон, бо ҳимояти созмони иттилоотии он кишвар (ISI), Ҳизби Исломии Афғонистонро таъсис кард. Ин ҳизб ба зудӣ ба яке аз созмонёфтатарин ва муҷаҳҳазтарин гурӯҳҳои муҷоҳидин алайҳи ишғоли Шӯравӣ табдил шуд.
2. Даврони ҷиҳод ва ҷангҳои дохилӣ (даҳаи 1360 ва 1370): “Рӯёи Арг”
Рақобат бо дигар гурӯҳҳои муҷоҳидин: Ҳизби Исломӣ дар даврони ҷанг алайҳи Шӯравӣ, бештарин кӯмакҳои молӣ ва таслиҳотиро аз Амрико, Арабистон ва Покистон дарёфт кард. Бо ин ҳол, Ҳикматёр бештар аз он ки бо русҳо биҷангад, бо дигар гурӯҳҳои муҷоҳидин, ба вижа “Ҷамъияти Исломӣ” ба раҳбарии Бурҳонуддин Раббонӣ ва Аҳмадшоҳ Масъуд, даргири рақобатҳои хунин буд.
Тахриби Кобул ва лақаби “қассоби Кобул”: Пас аз суқути давлати Наҷибуллоҳ дар соли 1371 ва пирӯзии муҷоҳидин, Ҳикматёр, ки хоҳони қудрати мутлақ буд, тавофуқҳои тақсими қудратро напазируфт. Ӯ дар кӯҳҳои атрофи Кобул (Чаҳоросиёб) мустақар шуд ва ба муддати чанд сол шаҳри Кобулро ба таври кӯркӯрона рокетборон кард. Ин ҳамлаҳо мунҷар ба кушта шудани даҳҳо ҳазор ғайринизомӣ, тахриби комили шаҳр ва оворагии ними аҳолии Кобул шуд ва лақаби “қассоби Кобул”-ро барои ӯ ба армуғон овард.
Эътилофҳои мутазод: Ӯ дар ин даврон барои шикаст додани рақибонаш бо генерал Дӯстум (ки қаблан ӯро “кофир” мехонд) эътилоф кард ва ҳатто муддати кӯтоҳе ба унвони нахуствазири давлати Раббонӣ мансуб шуд, аммо ҳаргиз натавонист ба орзуи худ барои тасаллути комил бар Арг бирасад.
3. Даврони пас аз Толибон ва бозгашт ба сиёсат (даҳаи 1380 ва 1390)
Инзиво ва эъломи ҷиҳод алайҳи Амрико: Бо рӯи кор омадани Толибон ва сипас ҳамлаи Амрико ба Афғонистон дар соли 1380, Ҳикматёр ба Эрон фирор кард. Пас аз ихроҷ аз Эрон дубора ба кӯҳҳо рафт ва алайҳи давлатҳои Ҳомид Карзай ва Ашраф Ғанӣ ва нерӯҳои хориҷӣ эъломи ҷиҳод кард. Номи ӯ дар листи сиёҳи террористҳои Созмони Милал ва Амрико қарор гирифт.
Тавофуқномаи сулҳ бо Ашраф Ғанӣ (1395): Дар як чархиши ногаҳонии дигар Ҳикматёр дар соли 1395 бо давлати Ашраф Ғанӣ тавофуқномаи сулҳ имзо кард. Ӯ дар ивази дарёфти масунияти қазоӣ, хориҷ шудани номаш аз листҳои сиёҳ ва дарёфти имконоти васеи молӣ ва амниятӣ аз буҷети давлат, ба Кобул бозгашт. Ӯ бо фарши сурх ва эскорти муҷаллал ворид шуд ва дар минтақае гаронқимат мустақар шуд.
Шикаст дар интихобот: Ӯ бо вуҷуди бозгашти пурзарқубарқ, дар интихоботи раёсати ҷумҳурӣ 1398 оройи бисёр поёне касб кард, ки нишондиҳандаи аз даст рафтани пойгоҳи мардумияш буд.
4. Пас аз суқути ҷумҳурият ва тасаллути Толибон: “Инзивои мутлақ дар Кобул”
Талош барои миёнҷигарӣ: Пас аз суқути Кобул ба дасти Толибон дар августи 2021 (Асад 1400), Ҳикматёр бар хилофи бисёре аз раҳбарони сиёсӣ аз кишвар фирор накард ва дар Кобул монд. Ӯ дар ибтидо саъй кард ба унвони як миёнҷӣ ё сиёсатмадори аршад нақш бозӣ кунад ва дидорҳое бо Карзай, Абдуллоҳ ва раҳбарони шабакаи Ҳаққонӣ дошт.
Ҳошиянишинӣ ва ихроҷ аз иқоматгоҳи давлатӣ (1402-1403): Толибон амалан ҳеҷ қудрат ва салоҳияти сиёсӣ ба ӯ надоданд. Интиқодҳои гоҳу бегоҳи ӯ аз Толибон дар хутбаҳои намози ҷумъа низ бенатиҷа монд. Дар авоили соли 1403 хуршедӣ, Толибон тавофуқномаи сулҳи ӯ бо Ғаниро мулғо донистанд ва ӯро маҷбур ба тахлияи иқоматгоҳ ва дафтари муҷаллалаш дар Кобул карданд, ки аз буҷети давлати ҷумҳурият таъмин мешуд. Писараш ин иқдомро “таҳқиромез” хонд.
Натиҷагирӣ:
Гулбиддин Ҳикматёр, сиёсатмадоре аст, ки тамоми умри худро сарфи ҷанг ва сиёсат барои расидан ба қуллаи қудрат кард. Ӯ барои дастёбӣ ба “рӯёи Арг” аз ҳеҷ иқдоми хушунатомезе фурӯгузор накард, аммо имрӯз дар поёни роҳ, ба унвони як чеҳраи ҳошияӣ ва манфур дар таърихи муосири Афғонистон, дар “инзивои мутлақ” дар Кобуле зиндагӣ мекунад, ки замоне онро ба вайрона табдил карда буд.
*Мақарри раисҷумҳури Афғонистон, монанд ба Кремли Русия ё Қасри Сафеди Амрико.
