Толибон барои тасарруфи Панҷшер ҳатто созмонҳои хориҷии террористиро ҷазб карданд.
Нависанда: Холидин Зиёӣ, раиси Андешкдаи гуфтумони таълимии миллат, махсус барои “Сангар”
Матлаби аслӣ: پنجشیر — کابوس طالبان و تروریسم جهانی
Панҷшер ҳамвора яке аз муҳиммтарин конунҳои муқовимат дар таърихи муосири Афғонистон будааст. Аз даҳаи 1980 мелодӣ то имрӯз, ин минтақа намоди истодагӣ дар баробари қудратҳои мусаллат, чӣ хориҷӣ ва чӣ дохилӣ, боқӣ мондааст. Дар солҳои ахир, бавежа пас аз бозгашти Толибон ба қудрат дар августи 2021, мавҷи тозае аз хушунат алайҳи мардуми Панҷшер шакл гирифтааст; Хушунате, ки бо қатл, ғорат, оташ задани хонаҳо ва даъват аз гурӯҳҳои террористӣ барои ишғоли ин вилоят ҳамроҳ будааст.
Ин мақола бо рӯйкарде таҳлилӣ ба баррасии решаҳои таърихии буҳрони Панҷшер, абъоди фарҳангӣ ва забонии он, сиёсатҳои Толибон ва ҳалақоти ҳампаймон ва паёмадҳои иҷтимоӣ ва сиёсии ин вазъият мепардозад. Дар поён, бо ироаи тавсияҳои оянданигарона бар зарурати эҷоди адолати интиқолӣ, бозсозии эътимоди миллӣ ва пазириши танаввӯъи фарҳангӣ–забонӣ ба унвони роҳҳалли пойдор таъкид мешавад.
1 - Муқаддима
Афғонистон кишварест, ки тайи якуним қарни ахир ҳамвора бо чолишҳои давлатсозӣ, ҳувияти миллӣ ва таорузоти қавмӣ ва забонӣ рӯбарӯ будааст. Дар ин миён, вилояти Панҷшер ҷойгоҳе вежа дорад; Вилояти кӯҳистоние, ки ба унвони пойгоҳи аслии муқовимат алайҳи ишғоли Шӯравӣ дар даҳаи 1980 ва алайҳи Толибон дар даҳаи 1990 шинохта мешавад.
Пас аз суқути Кобул дар августи 2021 Панҷшер бори дигар ба конуни муқовимати миллӣ табдил шуд.
Бо ин ҳол, Толибон дар таомул бо Панҷшер ба ҷойи гуфтугӯи сиёсӣ, ба абзори хушунат мутавассил шудаанд: муҳосираи иқтисодӣ, қатли оми ғайринизомиён, оташ задани манозил ва даъват аз гурӯҳҳои террористӣ барои саркӯби муқовимати мардуми ин марзу бум, афзун бар ин, бархе нухбагони сиёсии ҷумҳурияти пешин, аз ҷумла ҳалақоти наздик ба Ҳомид Карзай, муттаҳам ба ҳамдастӣ ё сукут дар баробари ин вазъият дар Панҷшеранд. Ин шароит буҳроне чандлояро рақам зада, ки ниёзманди воковии илмӣ ва жарфнигарии таҳлили илмӣ аст.
2 - Решаҳои таърихии буҳрони Панҷшер
2 – 1 - Панҷшер дар муқовимати аввали зидди Шӯравӣ
Дар даҳаи 1980, Панҷшер ба унвони сангари аслии Аҳмадшоҳ Масъуд шинохта мешуд. Ин вилояти кӯчак, аммо стратегӣ, дарвозаи шимоли Кобул буд ва борҳо дар баробари ҳамалоти Артиши Сурх муқовимат кард. Ин пешина Панҷшерро ба намоди истиқлолталабӣ ва муқовимати миллӣ бадал сохт.
2 – 2 - Панҷшер дар баробари Толибон (1996–2001) - оғози муқовимати дувум:
Бо қудратгирии Толибон дар даҳаи 1990 Панҷшер охирин сангари озодӣ дар шимолшарқи Афғонистон боқӣ монд. Ҷабҳаи муттаҳиди миллӣ (шимолӣ) ба раҳбарии Аҳмадшоҳ Масъуд аз ин минтақа ҳидоят мешуд ва тавонист то замони шаҳодати ӯ дар сентябри 2001 монеъи султаи комили Толибон шавад.
2 – 3 - Панҷшер пас аз 2021 - оғози муқовимати севум:
Пас аз хурӯҷи Иёлоти Муттаҳида ва суқути Кобул фарзанди Аҳмадшоҳ Масъуд (Аҳмад Масъуд) раҳбари “Ҷабҳаи муқовимати миллӣ”-ро бар уҳда гирифт. Толибон дар посух Панҷшерро ба муҳосира дароварданд ва амалиётҳои низомии густурдае барои саркӯби он оғоз карданд.
3 - Абъоди фарҳангӣ ва забонӣ
3 – 1 - Ҷойгоҳи забон ва ҳувият
Панҷшер форсизабон аст ва ба унвони яке аз конунҳои муҳимми фарҳанги дарӣ шинохта мешавад. Толибон, ки реша дар паштунволӣ ва бартариталабии забонӣ-қавмӣ доранд, ин танаввӯъи фарҳангиро таҳдиде алайҳи сиёсатҳои якдастсозии худ медонанд.
3 - 2 - Фарҳанги муқовимат
Фарҳанги Панҷшер бар пояи “муқовимат” шакл гирифтааст; Фарҳанге, ки дар ҳофизаи ҷамъии мардуми минтақа ба унвони мероси Аҳмадшоҳ Масъуд ниҳодина шудааст. Ин фарҳанг тазоди ҷиддӣ бо сиёсатҳои саркӯбгаронаи Толибон дорад ва ҳамин амр мунозиъаро печидатар мекунад.
4 - Абъоди сиёсӣ ва амниятӣ
4 – 1 - Сиёсати Толибон дар Панҷшер
Толибон Панҷшерро на ба унвони бахше аз сохтори миллӣ, балки ба унвони минтақаи шӯришии зидди истибдод ва такқавмии худ мебинанд, ки бояд бо хушунат маҳор шавад. Амалиётҳои онон шомили:
- Қатли ғайринизомиён ба баҳонаи ҳамкорӣ бо муқовимати севум ба раҳбарии Аҳмад Масъуд;
- Оташ задани хонаҳо, мисли хонаи вазири собиқи адлияи кишвар Фазлаҳмад Маънавӣ ва ғайра;
- Кӯчи иҷбории бархе хонаводаҳо, бахусус минтақаи Даштак, Абдуллохел, Товох ва ғайра.
- Даъват аз гурӯҳҳои террористии фаромиллӣ барои мушорикат дар саркӯб, мисли Алқоида ва толибҳои Покистону Ӯзбекистону Чечен ва ғайраву ҳоказо.
4 – 2 - Нақши нухбагони сиёсии пешин
Бахшҳое аз ҷомеа, ҳалақоти наздик ба Ҳомид Карзай ва бархе дигар аз раҳбарони собиқро муттаҳам мекунанд, ки ё дар ин вазъият ҳамдастанд ё бо сукуту мамошот ва таомулу муомилаи пинҳонӣ бо мақомоти амниятии иморат ва хиёнати миллӣ заминаи истимрори онро фароҳам кардаанд. Ин масъалаи шикофҳои ҷадиде дар гуфтумони сиёсии Афғонистон ва эътимоди миллӣ эҷод кардааст, ки монеъи қавӣ ва ҷиддӣ дар ташкили давлати марказӣ хоҳад буд.
4 – 3 - Паёмадҳои минтақаӣ
- Эрон ва Тоҷикистон ба далели иштирокоти фарҳангӣ-забонӣ бо миллати Панҷшер нигарони ояндаи поксозии қавмӣ ва татбиқи ҷанги замини сӯхта дар ин минтақаанд.
- Покистон ба унвони ҳомии аслии Толибон дар муодилаи Панҷшер нақши ғайримустақим дар гузашта ифо карда, ҳоло барои ислоҳи хатои стратегии худ дар масири тақвияти ҳамкорӣ бо мухолифини сиёсии иморат аст.
- Қудратҳои ҷаҳонӣ, аз ҷумла Амрико ва Иттиҳодияи Аврупо, ба рағми нигарониҳои ҳуқуқибашарӣ, то кунун иқдоми амалӣ барои таваққуфи хушунатҳо ва поксозии қавмӣ дар Панҷшер анҷом надодаанд.
5 - Таҳлили иҷтимоӣ–равонӣ
5 – 1 - Асарот бар ҷомеаи Панҷшер
Хушунатҳои густурда боиси муҳоҷирати иҷборӣ, фурӯпошии иқтисоди маҳаллӣ ва захмҳои амиқи равонӣ дар миёни мардуми Панҷшер шудааст.
Ҳофизаи ҷамъии ин мардум саршор аз ривоятҳои ранҷи бепоён ва муқовимати зидди истибдоди систематик аст, ки дар оянда метавонад чархаи тозае аз нафрат ва хушунати мустамарро дар ҷомеаи буҳронии Афғонистон бозтавлид кунад.
5 – 2 - Буҳрони машрӯъияти Толибон
Рафтори Толибон дар Панҷшер ба унвони нуқтаи атфи муқовиматҳои таърихӣ ва бахусус маншаъ ва мабдаъи давлатсозии муосири кишвар, машрӯъияти иморати толибро дар сатҳи миллӣ ва ҷаҳонӣ баъд аз гузашти чаҳор сол тазъиф кардааст. Бар дарназардошти таърихи давлатҳои саркӯбгар ва хуношом, ҳар ҳукумате, ки бар пояи саркӯби қавмӣ ва забонӣ шакл гирифта бошад, қодир ба давоми дарозмуддат ва истихдоми пояҳои худ нахоҳад буд.
6 - Тавсияҳои оянданигарона
1 - Адолати интиқолӣ: эҷоди созукорҳое барои расидагӣ ба ҷиноёти ҷангӣ дар Панҷшер аз тариқи маҳкамаҳои мардумӣ ё додгоҳҳои байналмилалӣ;
2 - Бозсозии эътимоди миллӣ: шумулияти ҳамаи ақвом ва забонҳо дар сохтори сиёсии Афғонистон;
3 - Ҳимоят аз танаввӯъи фарҳангӣ: ба расмият шинохтани забону фарҳанги форсӣ-дарӣ ба унвони бахши ҷудоиинопазири ҳувияти миллӣ;
4 - Ҷилавгирӣ аз чархаи хушунат: тамаркуз бар гуфтугӯи сиёсӣ ва адолати иҷтимоӣ ба ҷои саркӯби низомӣ ва амниятӣ;
5 - Нақши ҷомеаи байналмилал: фишори дипломатӣ бар Толибон барои таваққуфи поксозии қавмӣ ва таъмини ҳуқуқи аввалияи миллати Афғонистон;
6 - Ҳамоҳангии байни кишварҳои исломӣ барои маҳори иморати толиб ва чигунагии суқути он дар чаҳорчӯби мабдаъи дахолати инсонӣ ва мафҳуми дифоъ аз каромати миллати мазлуми мусулмон.
7 - Натиҷагирӣ
Панҷшер сирфан як минтақаи ҷуғрофиёӣ нест, балки намоди буҳрони бузургтари Афғонистон дар масири давлат–миллатсозӣ аст. Тадовуми хушунат алайҳи мардуми Панҷшер на танҳо хатари фурӯпошии бештари ваҳдати миллиро дар пай дорад, балки заминасози мудохилоти хориҷӣ ва бозтавлиди чархаҳои тӯлонимуддати хушунат ва дар ахир тақсими кишвар хоҳад шуд.
Ояндаи Афғонистон дар гарави пазириши танаввӯъи фарҳангӣ, эҷоди адолати иҷтимоӣ ва бозсозии эътимоди миллӣ аст; Ва бидуни татбиқи он, ҳеҷ қудрате, ҳатто иморати толиб тавоноии ҳифзи суботи пойдор ва мудовимро дар тӯлонимуддат нахоҳад дошт.
