Решаҳои таърихии Таҳрики Толибони Покистон (TTП) ва буҳрони имрӯз — масъул кист?
Нависанда: Фаррух Ҳасанхон Балуч, таҳлилгар (Покистон)
Тарҷума аз урду: “Сангар”
Ҳангоме, ки мехоҳем масъулияти ноамнӣ, терроризм ва фаъолиятҳои дубораи рӯ ба густариши TTP-ро, ки имрӯз дар Дера Исмоилхон (D.I. Khan), Танк, Лакӣ Марват ва Вазиристон бо он рӯбарӯ ҳастем, мушаххас кунем, ағлаб бар асоси вобастагии сиёсии худ танҳо бахше аз таърихро бармегузинем. Иддае Имронхонро масъул медонанд, бархе генерал Боҷва ва генерал Файз Ҳамидро, бархе Мушаррафро ва иддае низ тасаввур мекунанд, ки ин мушкил танҳо пас аз бозгашти Толибон ба қудрат дар Афғонистон ба вуҷуд омадааст.
Ба назари ман, дар ҳар як аз ин дидгоҳҳо бахше аз ҳақиқат вуҷуд дорад, аммо тамоми ҳақиқат дар ҳеҷ як аз онҳо нест.
Агар дар ҷустуҷӯи решаҳои аслӣ ва таърихии ТТП ҳастем, канор гузоштани даҳаи 1980 ва оғози достон аз соли 2001, ба маънои ривояти як таърихи ноқис хоҳад буд.
Нахустин нуқтаи атфи бузург: ҷиҳоди Афғонистон
Дар декабри 1979, Иттиҳоди Шӯравӣ нерӯҳои низомии худро вориди Афғонистон кард. Пас аз он, дар даврони генерал Зиёулҳақ, Покистон, Амрико ва Арабистони Саудӣ кумакҳои густардаи молӣ, низомӣ ва сиёсӣ ба муҷоҳидини Афғонистонро оғоз карданд.
Барои Амрико, ҳадаф шикаст додани Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон буд; Арабистони Саудӣ манобеи молии густардае фароҳам кард, дар ҳоле, ки Покистон ба давлати хатти муқаддам (frontline state)-и ин истратегия табдил шуд. Сарзамини Покистон, бавижа манотиқи ҳаммарз бо Афғонистон, барои ин ҷанг аҳамияти фавқулодае пайдо кард.
Довталабоне аз кишварҳои мухталифи исломии ҷаҳон низ барои иштирок дар ҷиҳоди Афғонистон ба ин минтақа омаданд. Вуруд, ҳимояти молӣ ва созмондиҳии онон аз тариқи шабакаҳои мухталифи давлатӣ, мазҳабӣ, хайрияӣ ва ҷиҳодӣ сурат гирифт. Дар ҳамин фазо буд, ки баъдҳо шабакаҳои Усома бин Лодин ва ҷангҷӯёни араб низ тақвият шуданд.
Дар ин ҷо як нукта бояд рӯшан бошад: дар он замон ба онон Толибон гуфта намешуд. Онон “муҷоҳидини афғон” буданд ва дар Ғарб низ ағлаб аз онон ба унвони “размандагони озодӣ” (Freedom Fighters) ёд мешуд. Толибон ба унвони як ҷунбиши муназзам, дар даҳаи 1990 зуҳур карданд.
Ҳамчунин дуруст нест, ки равобити Покистон бо гурӯҳҳои исломгарои афғон дар соли 1979 комилан аз сифр оғоз шуда бошад. Дар даврони Бутто низ Покистон бо шуморе аз исломгароёни афғони мухолифи ҳукумати Довуд равобите дошт. Аммо он чӣ пас аз соли 1979 иттифоқ афтод, аз назари ҳаҷм, сармоя, таслиҳот, омӯзиш ва нақши ҷиҳоди байналмилалӣ, чандин баробар густардатар аз гузашта буд.
Ин ҳамон фазое буд, ки дар он як сохтори бисёр бузурги мусаллаҳона ва идеологӣ дар минтақаи мо ба вуҷуд омад.
Иттиҳоди Шӯравӣ рафт, аммо сохтори ҷанг боқӣ монд
Дар соли 1989 нерӯҳои Шӯравӣ аз Афғонистон хориҷ шуданд, аммо ҳеҷ кас натавонист тамоми ин сохтори ҷиҳодиро бо фишор додани як тугма аз миён бибарад.
Силоҳ мавҷуд буд, ҷангҷӯёни омӯзишдида ҳузур доштанд, шабакаҳои мазҳабӣ ва низомӣ вуҷуд доштанд, Афғонистон гирифтори ҷанги дохилӣ шуд ва дар даҳаи 1990, аз дили ҳамин фазои густардатар, Толибони Афғонистон ба унвони як нерӯи ҷадид зуҳур карданд.
Дар ҳамин ҷо як иштибоҳи асосӣ рух дод: муҳити мусаллаҳонае, ки барои як ҳадафи мушаххас эҷод ё тақвият шуда буд, пас аз таҳаққуқи он ҳадаф, худ ба худ аз миён нарафт. Ва дақиқан дар ҳамин нуқта аст, ки бояд ин аслро дарк кард, ки ҳатто сиёсатҳои санҷида ва ҳисобшудаи бузургтарин давлатҳо низ метавонанд натиҷаи маъкус бидиҳанд. Сиёсатгузорон манофеи замони худро дар назар мегиранд, аммо ин ки бист ё сӣ сол баъд чӣ паёмадҳое аз он ба вуҷуд хоҳад омад, ҳамеша дар контроли онон нест.
Дувумин нуқтаи атфи бузург: 11 сентябр ва Генерал Мушарраф
Сипас 11 сентябри 2001 фаро расид. Амрико ҷанг алайҳи ҳукумати Толибон дар Афғонистонро оғоз кард ва Генерал Парвиз Мушарраф тасмим гирифт Покистонро дар “Ҷанг алайҳи террор” (War on Terror)-и Амрико ба муттаҳиди хатти муқаддам (frontline ally) табдил кунад.
Ин як чархиши бисёр бузурги истратегӣ буд.
Бисёре аз аносире, ки Покистон ва Ғарб дар ҷиҳоди Афғонистон дар даҳаи 1980 бо онон иртибот доштанд, акнун ба душманони Амрико ва муттаҳидонаш табдил шуда буданд. Ал-Қоида, Толибон ва дигар ҷангҷӯён аз Афғонистон ба сӯи манотиқи қабоилии Покистон мунтақил шуданд ва артиши Покистон амалиётҳоеро дар ин манотиқ оғоз кард.
Аз ҳамин ҷо, тақобул миёни давлати Покистон ва гурӯҳҳои мусаллаҳи мазҳабии маҳаллӣ шакли тозае ба худ гирифт. Амалиётҳои низомӣ анҷом шуд, ҳамалоти тайёраҳои бесарнишини амрикоӣ (drone strikes) сурат гирифт, мардуми маҳаллӣ низ аз ин ҷанг мутаассир шуданд ва гурӯҳҳои мухталифи ҷангҷӯи покистонӣ, давлати Покистонро низ душмани худ талаққӣ карданд.
Аз ин рӯ, ин сухан комилан беасос нест, ки муттаҳид шудани Мушарраф бо Амрико дар “Ҷанг алайҳи террор”, яке аз муҳимтарин авомили муҳаррик дар шаклгирии ТТП буд. Аммо ин иддаъо, ки агар Мушарраф чунин тасмиме намегирифт, ифротгароии мусаллаҳонаи мазҳабӣ аслан дар ин минтақа вуҷуд намедошт, ба ҳамон андоза нодуруст аст. Заминаи он аз пеш омода шуда буд.
2007 — таъсиси расмии ТТП
Дар соли 2007, рӯйдодҳои мутааддиде, аз ҷумла амалиёти Масҷиди Лаъл, вазъиятро беш аз пеш вахим сохт. Дар декабри ҳамон сол, гурӯҳҳои мухталифи Толибони покистонӣ таҳти раҳбарии Байтуллоҳ Маҳсуд зери як чатр гирдиҳам омаданд ва Таҳрики Толибони Покистон (Tehrik-i-Taliban Pakistan — TTP) расман ба вуҷуд омад.
Ин тафкик бисёр муҳим аст. Муҷоҳидини даҳаи 1980, Толибони Афғонистон дар даҳаи 1990 ва ТТП, ки дар соли 2007 таъсис шуд, як созмони воҳид набуданд. Аммо равобити таърихӣ, идеологӣ, созмонӣ ва низомӣ миёни ононро низ наметавон нодида гирифт.
Яъне ин ки гуфта шавад Амрико, Арабистони Саудӣ ё генерал Зиё дар даҳаи 1980 “ТТП-ро сохтанд”, нодуруст хоҳад буд, зеро ТТП дар соли 2007 таъсис шуд. Аммо комилан баҷост, ки гуфта шавад фазои ҷиҳодии эҷодшуда дар даҳаи 1980 ва сиёсатҳои баъдӣ дар қиболи Афғонистон, дар омода сохтани заминае нақш доштанд, ки чандин даҳа баъд, созмонҳои мусаллаҳи мухталиф аз дили он зуҳур карданд.
Сипас Покистон алайҳи ТТП ҷангид
Пас аз таъсиси ТТП, Покистон баҳои бисёр сангине пардохт. Мардуми одӣ, артиш, полис, нерӯҳои Левиз ва бузургони қабоилӣ — ҳама ҳадаф қарор гирифтанд. Терроризм ба саросари кишвар густариш ёфт.
Саранҷом, амалиётҳои бузурги низомӣ, бавижа Амалиёти “Зарби Азб” (Operation Zarb-e-Azb) ва амалиётҳои баъдӣ, ба сохторҳои ТТП дар дохили Покистон осеби шадиде ворид карданд. Бисёре аз ҷангҷӯён ва раҳбарони он ба Афғонистон мунтақил шуданд.
Ин муваффақият ба ройгон ба даст наомада буд. Ҳазорон покистонӣ ҷон бохтанд, садҳо ҳазор тан маҷбур ба тарки хонаҳои худ шуданд ва давлат манобеи бисёр густардаи молӣ ва инсониро ба масраф расонд.
Севумин нуқтаи атфи бузург: августи 2021
Сипас як таҳаввули таърихии дигар дар Афғонистон рух дод. Дар августи 2021, Толибони Афғонистон дубора Кобулро ба тасарруфи худ дароварданд. Дар он замон, Имронхон, нахуствазири Покистон, генерал Қамар Ҷовид Боҷва, сардори Ситоди кулли артиш ва генерал Файз Ҳамид, раиси умумии ISI буд.
Покистон музокиротеро бо ТТП-и мустақар дар Афғонистон оғоз кард. Баъдҳо генерал Файз Ҳамид фармондеҳи қули урдуи Пешовар низ шуд ва дар ин музокирот нақши барҷаста ва мустақиме дошт.
Дар ин ҷо низ набояд таърихро мутобиқи майли сиёсии худ таҳриф кунем. Ин сухан нодуруст аст, ки Имронхон аз чизе хабар надошт ва ҳама корҳоро артиш анҷом медод. Ҳукумати Имронхон анҷоми музокиротро таъйид кард ва худи Имронхон низ аз ин дидгоҳ ҳимоят кард, ки дар бораи бозгашт ва идғоми дубора дар ҷомеаи касоне, ки силоҳи худро канор бигузоранд, Қонуни асосии Покистонро бипазиранд ва зиндагии мусолиматомез ихтиёр кунанд, метавон гуфтугӯ кард.
Аз ин рӯ, масъулияти сиёсии Имронхон вуҷуд дорад. Аммо ин сухан низ ба ҳамон андоза нодуруст аст, ки Имронхон ба танҳоӣ нишаст, ин сиёсатро тадвин кард ва артиш ҳеҷ иртиботе бо он надошт.
Дар сиёсати Покистон дар қиболи Афғонистон, ТТП, амнияти марзӣ ва манотиқи қабоилӣ, артиш ва ниҳодҳои истихборотӣ аз лиҳози таърихӣ нақши бисёр бузурге доштаанд. Генерал Боҷва, сардори Ситоди кулли артиш буд ва генерал Файз Ҳамид низ аз ҷумлаи чеҳраҳои меҳварӣ ва амалӣ дар музокирот бо ТТП буд.
Аз ин рӯ, масъулияти олии низомӣ ва ниҳодии генерал Боҷва ва масъулияти музокиротӣ ва амалии генерал Файз Ҳамид низ рӯшан аст.
Иштибоҳи аслӣ музокирот набуд, балки шеваи музокирот буд
Давлатҳо ҳатто бо душманони худ низ музокира мекунанд. Музокира кардан ба худии худ на хиёнат аст ва на ҷурм.
Пурсишҳои аслӣ ин буд: Оё ҷангҷӯёне, ки бозмегаштанд, нахуст ба таври комил халъи силоҳ шуданд? Оё силоҳҳои онон ҷамъоварӣ шуд? Оё як системи қобили эътимод барои шиносоии комил, сабт ва назорат бар онон эҷод шуд? Оё давлат созукори муассире барои итминон аз ин амр дошт, ки ин афрод пас аз бозгашт, шабакаҳои мусаллаҳонаи собиқи худро дубора эҷод нахоҳанд кард? Ва агар чунин тазминҳое вуҷуд надошт, пас оташбас (ceasefire), озодии шуморе аз зиндониёни ТТП ва раванди бозгашт ва идғоми муҷаддад (reintegration)-и онон бар чӣ асосе ба пеш бурда шуд?
Ба назари ман, бузургтарин иштибоҳи солҳои 2021–22 ҳамин буд. Дар ҷараёни музокирот ва оташбас, ТТП фурсат ёфт дубора нафас бигирад ва худро созмондиҳӣ кунад. Дар соли 2022, дар манотиқи мухталиф, аз ҷумла Свот, Толибони мусаллаҳ дубора зоҳир шуданд.
Баъдҳо ин мавзӯъ дигар танҳо иттиҳоми мухолифони сиёсӣ набуд. Дар соли 2023, Кумитаи амнияти миллӣ (National Security Committee)-и худи Покистон аз сиёсати пешин дар қиболи ТТП ба шиддат интиқод кард ва бозгашти террористҳо ва озодии зиндониёни хатарноки ТТП-ро аз ҷумлаи авомили афзоиши дубораи терроризм донист. Генерал Осим Мунир низ дар як ҷаласаи тавзеҳии пушти дарҳои бастаи парлумон гуфт, ки дар натиҷаи музокирот, террористҳо фурсат ёфтанд дубора созмондиҳӣ шаванд ва ин сиёсат натиҷаи маъкус ва зиёнборе ба ҳамроҳ дошт.
Агар ба ҷои Имронхон нахуствазири дигаре мебуд, оё ҳама чиз мутафовит мешуд? Ин пурсиш низ зарурӣ аст.
Агар дар соли 2021 Навоз Шариф, Осиф Алӣ Зардорӣ, Мавлоно Фазлурраҳмон ё шахси дигаре нахуствазир мебуд, наметавон бо итминон гуфт, ки аслан ҳеҷ музокирае бо ТТП сурат намегирифт. Ҳукумати Навоз Шариф худ дар соли 2014 бо ТТП музокира карда буд. Ҳангоме, ки музокирот ноком шуд, аз амалиёти “Зарби Азб” (Operation Zarb-e-Azb) ҳимоят кард. Дар даврони PPP, ибтидо талош шуд дар Свот тавофуқи сулҳ сурат бигирад, аммо ҳангоме, ки пешравии Толибон идома ёфт, дар соли 2009 аз амалиёти бузурги низомӣ ҳимоят шуд.
Мавлоно Фазлурраҳмон низ дар қиболи Толибони Афғонистон мавзеъи нисбатан нарме доштааст; бинобар ин, душвор аст фарз кунем, ки дар даврони ӯ аслан масъалаи музокира матраҳ намешуд. Ва муҳимтар аз ҳама ин ки сиёсати Покистон дар қиболи Афғонистон ва ТТП ҳеҷ гоҳ танҳо сиёсати дафтари нахуствазир набудааст.
Артиш ва ниҳодҳои истихборотӣ дар он нақши бисёр бузурге доштаанд. Бинобар ин, мумкин буд дар даврони як нахуствазири дигар низ музокирот сурат бигирад. Тафовут шояд дар ин мебуд, ки музокирот таҳти чӣ шароите анҷом мешуд, дар кадом марҳила зиндониён озод мешуданд, ба чӣ касоне иҷозаи бозгашт дода мешуд, шарти халъи силоҳи комил чигуна таъйин мешуд ва ҳукумат бо зоҳир шудани нахустин нишонаҳои хатар чӣ бархӯрде мекард.
Аммо наметавон Имронхонро бо ин истидлол, ки ӯ фоқиди ихтиёр буд, аз масъулият мубарро донист. Нахуствазири Покистон аз назари Қонуни асосӣ раиси иҷроии кишвар аст ва Имронхон на танҳо бо ин сиёсат мухолифат накард, балки аз он ҳимоят кард.
Ба ҳамин тартиб, раҳбарии низомиро низ наметавон бо ин истидлол, ки Имронхон нахуствазир буд, аз масъулият мубарро донист. Ҳар ду шарик буданд, ҳарчанд нақшҳо ва салоҳиятҳои онон мутафовит буд.
Пас аз апрели 2022 низ достон поён наёфт
Пас аз поёни ҳукумати Имронхон, Шаҳбоз Шариф нахуствазир шуд, аммо музокирот бо ТТП дар ҳамон рӯз поён наёфт. Ин раванд барои муддате дигар идома ёфт ва Кумитаи Порлумонии Амнияти Миллӣ (Parliamentary Committee on National Security) низ идомаи музокиротро дар чорчӯби Қонуни асосӣ ва таҳти назорати Порлумон таъйид кард. Бинобар ин, ҳукумате, ки баъдан рӯи кор омад, низ наметавонад бигӯяд, ки ҳеҷ иртиботе бо тамоми ин раванд надоштааст.
Пас дар ниҳоят масъул кист?
Агар талош кунем тамоми ин таърихро дар як ҷумла бар дӯши як шахс биандозем, посух нодуруст хоҳад буд. Ин буҳрон дар давраҳои мухталиф, масъулиятҳои мутафовите дорад.
Даҳаи 1980: Ҷиҳоди Афғонистон алайҳи Иттиҳоди Шӯравӣ аз сӯи Амрико, Арабистони Саудӣ ва Покистон таҳти раҳбарии генерал Зиёулҳақ, ба гунаи густарда аз лиҳози молӣ, сиёсӣ ва низомӣ ҳимоят шуд. Дар натиҷа, як сохтор ва фазои қудратманди ҷиҳодӣ дар минтақа ба вуҷуд омад.
Даҳаи 1990: Пас аз ҷанги дохилии Афғонистон ва зуҳури Толибон, сиёсати Покистон дар қиболи Афғонистон ба ин фазо шакли тозае бахшид.
Пас аз 2001: Табдил шудани Покистон таҳти раҳбарии генерал Мушарраф ба муттаҳиди хатти муқаддам (frontline ally)-и Амрико дар “Ҷанг алайҳи террор” (War on Terror), ҷанги Афғонистон, амалиётҳои низомӣ дар манотиқи қабоилӣ ва вокунишҳое, ки дар пайи он ба вуҷуд омад, дар густариши толибониза шудани Покистон ва сипас зуҳури ТТП нақши бисёр муҳиме ифо кард.
2007: Гурӯҳҳои мухталифи толибони покистонӣ таҳти раҳбарии Байтуллоҳ Маҳсуд гирдиҳам омаданд ва ТТП ба вуҷуд омад.
Дар солҳои баъд: Давлати Покистон бо пардохти баҳои бисёр сангини ҷонӣ ва молӣ, ТТП-ро то ҳадди зиёде аз дохили Покистон ба ақиб ронд.
2021–22: Пас аз бозгашти Толибони Афғонистон ба Кобул, дар даврони ҳукумати Имронхон, раҳбарии низомии генерал Боҷва ва нақши барҷастаи музокиротии генерал Файз Ҳамид, таҷрибаи музокирот бо ТТП, оташбас, озодии шуморе аз зиндониён ва бозгашт/идғоми муҷаддад (reintegration)-и онон сурат гирифт; раванде, ки дар ниҳоят ба шиддат ноком шуд ва ба ТТП фурсат дод дубора худро созмондиҳӣ кунад.
Пас аз апрели 2022: Ҳукумати ҷадид низ раванди музокиротро фавран мутаваққиф накард; бинобар ин, он ҳукумат низ наметавонад худро ба таври комил аз масъулияти ин марҳила ҷудо бидонад.
Аммо дар тамоми ин баҳс, як асли асосиро набояд фаромӯш кард: Сиёсатҳои нодурусти давлат, тавҷеҳе барои терроризми ТТП нест. Мо метавонем бипазирем, ки сиёсати Афғонистон дар даврони Зиё паёмадҳои манфии дарозмуддате ба ҳамроҳ дошт, сиёсати “Ҷанг алайҳи террор”-и Мушарраф дар шуълавар сохтани шӯриши Толибони покистонӣ нақш ифо кард ва сиёсати солҳои 2021–22 дар қиболи ТТП ба душмане, ки аз қабл вуҷуд дошт, фурсат дод дубора худро созмондиҳӣ кунад. Аммо масъулияти куштани шаҳрвандони покистонӣ, полис, нерӯҳои артиш ва дигар мардум бар уҳдаи худи ТТП аст.
Яъне бояд ду воқеиятро ҳамзамон бипазирем:
ТТП як созмони террористӣ аст ва ҳукуматҳо ва раҳбариҳои низомии мухталифи Покистон низ дар чанд даҳаи гузашта иштибоҳоти ҷиддӣ дар сиёсатгузорӣ муртакиб шудаанд, ки паёмадҳои он борҳо ин мушкилро вахимтар сохтааст. Имрӯз Дера Исмоилхон (D.I. Khan), Танк, Лакӣ Марват, Вазиристон ва ҷануби Хайбар Пахтунхво баҳои ҳамин таърихи тӯлониро мепардозанд.
Бинобар ин, баҳс набояд бар сари ин бошад, ки Зиёро табраа кунем, Мушаррафро табраа кунем, Имронхонро табраа кунем, Навоз Шариф ё Зардориро табраа кунем ва ё генерал Боҷва ва генерал Файз Ҳамидро табраа кунем.
Дар таърих, ҳар касе ба андозае, ки нақш доштааст, бояд ба ҳамон андоза масъулияташ низ баён шавад. Ва шояд бузургтарин дарс ҳамин бошад, ки сиёсатҳоеро, ки давлатҳо барои манофеи истратегии кӯтоҳмуддати худ тадвин мекунанд, гоҳе чандин даҳа баъд ба гунае натиҷаи маъкус (backfire) медиҳанд, ки наслҳои оянда маҷбур мешаванд баҳои онро бипардозанд.