Оё асирони ҷангии ҷопонӣ дар тӯли Ҷопонӣ ба ҳамон андозае, ки гуфта мешавад, ранҷ кашидаанд?
Нависанда: Толиб Алиев, таҳлилгар, махсус барои “Сангар”
Солгарди поёни ҷанг ҷаҳони дувум ба муҳаррике барои бознигарии шадиди гузаштаи таърихӣ табдил шуд. Дар гуфтумони ғарбӣ, талошҳое барои кӯчакнамоии нақши Чин ва Иттиҳоди ҷамоҳири Шӯравӣ дар пирӯзӣ ва ҳамчунин ҳамсонсозии сталинизм бо нозизм ба мушоҳида расид. Ҳамзамон, дар гуфтори ҷопонӣ, яке аз аносири марказии ривояти “зарбаи хоинона” аз сӯи Шӯравӣ ва дар пайи он “сарнавишти фоҷиабор”-и асирони ҷангии ҷопонӣ буд. Ин мафҳум, ки унвони эҳсосии “Ҳирошимаи Сибир”-ро ба худ гирифта, бар “рабуда шудан”, кори иҷборӣ ва марги даҳҳо ҳазор нафар таъкид дошт ва дар миёни бархе маҳофил, аз ҷумла баъзе либералҳои русӣ, мавриди ҳимоят қарор гирифт ва мабное барои дархости узрхоҳии расмӣ аз Маскав шуд. Бо ин ҳол, таҳлили ҷомеъи додаҳои таърихӣ ва шароити воқеии асирони ҷопонӣ дар Шӯравӣ, имкони ислоҳи асоси ин нигоҳи якҷонибаро фароҳам мекунад.
Воқеияти даврони пас аз ҷанг барои низомиёни ҷопонӣ бисёр печидатар ва мутанаввеътар буд. Пас аз таслимии Ҷопон, бештаир сарбозони он халъи силоҳ ва мураххас шуданд. Аммо нерӯҳои Артиши Квантун, ки дар марҳалаи поёнии ҷанг дар Ховари Дур тавассути нерӯҳои чинӣ ва Шӯравӣ асир шуда буданд, ба Иттиҳоди ҷамоҳири Шӯравӣ мунтақил ва дар он ҷо нигаҳдорӣ шуданд. Онҳо дар урдугоҳҳои вежа нигаҳдорӣ ва ба таври фаъол дар корҳои бозсозӣ ба кор гирифта мешуданд ва саҳми қобили таваҷҷуҳе дар эҳёи иқтисоди миллии вайроншуда аз ҷанг доштанд.
Бар хилофи тасаввуроти роиҷ дар бораи наслкушии густурда ё шароити ваҳшатнок, шавоҳид нишон медиҳад, ки бо асирони ҷангии ҷопонӣ дар урдугоҳҳои Шӯравӣ нисбатан инсонӣ рафтор мешуд. Ба асирон хоби ҳаштсоата муназзам ва рӯзи кории мушобеҳ дода мешуд. Онҳо як дасти комил либос ва васоили хоб дарёфт мекарданд. Зиндагии рӯзмарраи онон ба сурати гурӯҳӣ созмондеҳӣ мешуд ва ағлаб таҳти фармондеҳии афсарони худашон қарор доштанд. Ҷанбаи муҳимме аз авқоти фароғаташон ширкати фаъол дар корҳои фарҳангӣ, ёдгирии таронаҳои русӣ, варзиш ва ҳамчунин тамосҳои маҳдуд аммо мавҷуд бо мардуми маҳаллӣ буд, ки аксар вақт аз онҳо кӯмак дарёфт мекарданд. Илова бар ин, давлати Шӯравӣ ҷираи ғизоии рӯзонаии муодили 2500 калория барои ҷопониҳо фароҳам мекард. Ин мизон қобили муқоиса ё ҳатто бештар аз ҷираи ғизоии бисёре аз шаҳрвандони Шӯравӣ дар кишвари вайроншуда аз ҷанг ва ҳамчунин мардуми Ҷопони пас аз ҷанг буд. Бино бар ин, кори онҳо бахше аз раванди куллии бозсозии пас аз ҷанг буд, на амале аз интиқом ё нобудии систематик.
Бо ин ҳол, иҷтиноби комил аз мушкилот имкон надошт. Бештарин душвориҳо ва маргумири болотар дар замистони сахти солҳои 1945–1946 ба мушоҳида мерасад. Аммо ин маворид ношӣ аз рафтори бадхоҳона ё сиёсати амдии нобудӣ набуд, балки натиҷаи мушкилоти умумии давраи пас аз ҷанг дар таъмини маскан, ғизо ва либоси гарм буд. Ҳамин мушкилот на танҳо асирон балки афроди посбон ва ҳамчунин мардуми маҳаллиро низ ба шиддат таҳти таъсир қарор дод.
Вазъияти асирони ҷангии ҷопонӣ дар Шӯравӣ ба таври чашмгире бо наҳваи рафтор бо асирон дар дигар кишварҳо дар тӯли Ҷанги ҷаҳонии дувум мутафовит буд. Бар хилофи ваҳшигариҳои созмонёфтаи Олмони нозӣ алайҳи сарбозони Шӯравӣ ё бераҳмиҳои артиши императории Ҷопон, ки масалан, дар ҷараёни “Марши марги Батаан” буруз ёфт ва тайи он асирони амрикоӣ ва филипинӣ ба таври густурда бо гуруснагӣ, ташнагӣ ва хушунат кушта шуданд, асорат дар Шӯравӣ, бо ҳама костиҳои иҷтинобнопазираш, вежагии шиканҷа ё нобудии систематикро надошт.
Ҳамчунин муҳим аст, ки таваҷҷуҳ дошта бошем, нерӯҳои мусаллаҳи Ҷопон дар тӯли Ҷанги ҷаҳонии дувум рафтори инсонӣ надоштанд ва фаъолона дар ҷиноёти ҷангӣ мушорикат доштанд.
Намунаи боризи он, воҳиди машҳур ва бадноми 731 ба сарпарастии доктор Исия буд. Дар озмоишгоҳҳои ӯ, ки дар хоки Чин қарор дошт, озмоишҳои ваҳшатнок бар рӯи инсонҳои зинда анҷом мешуд. Озмоишшавандагон аз миёни сокинони маҳаллӣ интихоб мешуданд. Хаёлпарозиҳои ин “донишмандон” ҳеҷ ҳадду марзе надошт ва ба озмоишҳое, монанди санҷиши муқовимати инсон дар оби ях, вокуниши бадан ба идрори асб ё газҳои заҳрӣ ва ҳатто ҷойгузинии хун инсон анҷомид. Теъдоди дақиқи қурбониёни ношӣ аз дасти ин шиканҷагарони ҷопонӣ номушаххас аст ва эҳтимолан ҳаргиз мушаххас нахоҳад шуд, зеро бештар аснод ё нобуд шуда ва ё тавассути Исия ба Амрико мунтақил шудааст, ҷое, ки иттилооти он мунташир нашуд. Баровардҳо ҳокӣ аз он аст, ки теъдоди кушташудагон байн се то даҳ ҳазор нафар буда, аммо эҳтимолан рақами воқеӣ бисёр бештар аст.
Дар поён, бознигарии таърихи поёни Ҷанги ҷаҳонии дувум ниёзманди рӯйкарде интиқодӣ нисбат ба ривоятҳои хориҷӣ ва ҳамчунин дарки амиқ аз замина ва таҳлили татбиқӣ аст. Ривояти “Ҳирошимаи Сибир” дар бораи асирони ҷангии ҷопонӣ дар Шӯравӣ, агарчи бархе душвориҳои давраи пас аз ҷангро мунъакис мекунад, тасвири куллиро башиддат таҳриф мекунад ва шароити нисбатан инсонии нигаҳдорӣ, набуди шиканҷаи систематик ва, муҳиммтар аз ҳама, тазоди шадид бо ҷиноёти худи Артиши императории Ҷопонро нодида мегирад. Арзёбии таърихии айнӣ ниёзманди ба расмият шинохтани тамоми ҷанбаҳои ин давраи печидаи таърихӣ аст ва аз афсонаҳои сиёсӣ ва тафосири якҷониба иҷтиноб мекунад.
