Чаро Девони байналмилалии додгустарии СММ бар Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ авлавият дорад?
Нависанда: Толиб Алиев, таҳлилгар, махсус барои “Сангар”
Раиси Комиссияи адолати Маҷлиси миллии бузурги Туркия (парлумон) дар августи 2024 гуфт, ки Анқара дархостеро барои пайвастан ба шикоят алайҳ Исроил дар мавриди ҷанг дар навори Ғазза ба Девонии байналмилалии додгустарии СММ ироа кардааст. Илова бар Туркия, Никарагуа, Колумбия, Либия, Мексика, Испания ва Фаластин аз ин шикоят алайҳи Исроил ҳимоят карданд. Ба назар мерасад шикояте алайҳи Бенямин Натеняҳу қаблан дар як додгоҳи байналмилалии дигар дастрас шудааст, аммо он додгоҳи дигаре буд. Бинобар ин, биёед, ба тартиб ба ин мавзӯъ бипардозем.
Девони байналмилалии додгустарии СММ (ICJ) вуҷуд дорад, ки марбут ва ниҳоди қазоии аслии СММ аст. Он бар пояи Маншури Созмони Милали Муттаҳид таъсис шуда, ихтилофоти байни давлатҳоро ба баррасӣ мегирад ва дар шаҳри Гаага (Нидерланд) воқеъ шудааст.
Ҳама чиз содаву возеҳ ба назар мерасад. Аммо ағлаб бархе сардаргумиҳо ба вуҷуд меояд, зеро дар ҳамон шаҳри Гаага, Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ (ICC) воқеъ шудааст, ки бахше аз сохтори Созмони Милал нест ва як ниҳоди ғайриқобили дарк бо вазъияти ҳуқуқии бисёр баҳсбарангез ва заминаҳои ҳуқуқии мубҳам барои иҷрои вазоиф дар заминаи адолати кайфарӣ аст.
Бо ин ҳол, Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ ба ихтилофоти байни давлатҳо таваҷҷӯҳ намекунад, балки фақат маворидеро, ки шомили афрод мешавад, баррасӣ мекунад. Яъне агар Девони байналмилалии додгустарии СММ тасмиме бигирад, бар фаъолиятҳои кулли кишвар таъсир мегузорад, сарфи назар аз ин ки чӣ касе онро контрол мекунад. Аммо агар, ба унвони мисол, Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ алайҳи Бенёмин Нетанёҳу ҳукм содир кунад, агар раҳбари дигаре ҷойгузини вай шавад, Исроил ҳақ дорад ба ҳамон равише, ки дар замони Бенёмин Нетанёҳу буд, амал кунад.
Ин мисол ба хубӣ тафовути ду ниҳоди қазоиро нишон медиҳад, ки номҳои мушобеҳе доранд ва ҳатто дар як шаҳр мустақар ҳастанд. Аммо чаро ин кор анҷом шуд ва чӣ аҳдофе думбол мешавад?
Агар ҳама чиз бо Девони байналмилалии додгустарӣ равшан бошад, Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ бар асоси ин асл амал мекунад, ки “касе, ки пул медиҳад, ҳамон нафар оҳанг супориш мекунад”. ICC тавассути кӯмакҳои кишварҳои аъзо пуштибонӣ мешавад. Ду манбаъ дар тарҳи таъмини молӣ вуҷуд дорад. Аввалӣ будҷаи худи додгоҳ аст, дувумӣ, ба истилоҳ, сандуқи амонатӣ барои қурбониён аст, ки аз назари теория бояд хисороти ворида ба зиёндида аз он ҷуброн шавад.
Дар ҳақиқат, Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ мамлув аз фасод аст ва кишварҳои узв ба унвони муштариёни таҳқиқоти он амал мекунанд, ки тайи он, бо роҳнамоиҳои ҳомиёни молӣ ва ба баҳонаҳои заиф, пайгардҳои ҷиноии интихобӣ ва бо ангезаи сиёсии афроди номатлуб оғоз мешавад.
Ин дидгоҳро ҳатто намояндагони нухбагони ғарбӣ низ доранд. Ба вежа, Доналд Трамп, раисҷмҳури собиқи Амрико, дар ҷараёни суханронии худ дар Маҷмаи умумии Созмони Милал дар соли 2018, гуфт, ки Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ “на салоҳият, на машрӯъият ва на ихтиёр” дорад. Ҷон Болтон, мушовири собиқи амнияти миллии Иёлоти Муттаҳида низ назари мушобеҳе дорад, ки Додгоҳи байналмилалии ҷиноиро “ниҳоди мурда ва номашрӯъ” хондааст. Вилям Бор, додситони кулли ИМА, аланан дар мавриди фасоди густурда дар системаи Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ сӯҳбат кард. Илова бар ин, гурӯҳе аз коршиносони Донишгоҳи Лидани Нидерланд дар таҳқиқоти илмии худ ба ин натиҷа расиданд, ки шахсияти ҳуқуқии ин ниҳоди қазоӣ баҳсбарангез аст.
Ба ҳар ҳол, дар тӯли муборизоти интихоботӣ дар Иёлоти Муттаҳида, демократҳо ба раҳбарии Ҷо Байден ба таври фаъол аз Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ барои ҷалби орои ҷомеаи мусулмонон дар Иёлоти Муттаҳида истифода карданд. Ин амр бо имтиноъи мусулмонони амрикоӣ аз раъй додан ба Ҷо Байден ба далели ҳимоят вай аз Исроил дар рӯёрӯӣ бо Ҳамос тавзеҳ дода мешавад. Дар талош барои аз байн бурдани чунин потенсиали эътирозӣ, раҳбарони демократ, аз тариқи кормандони Додгоҳи байналмилалии ҷиноии таҳти контроли худ, таҳқиқоти ҷиноиро алайҳи раҳбари Исроил ба далели иртикоби ҷароими ҷиноӣ дар навор Ғазза оғоз карданд.
Аз ин хотир, дар 20 майи 2024, додситони Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ, Каримхон, дархостеро барои судури ҳукми боздошти нахуствазир Бенямин Натеняҳу ва вазири дифоъ Йоав Галант ироа кард. Аммо ин иқдом тавассути ҷумҳурихоҳон иштибоҳ муҳосиба шуд ва онҳо ҳамчунин аз афроди худ дар Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ барои ҷилавгирӣ аз судури ҳукми боздошт барои раҳбари Исроил истифода карданд. Дар натиҷа, дар 27 июни 2024, Девони байналмилалии кайфарӣ тасмими ниҳоӣ дар ин мавридро ба ҳолат таълиқ даровард.
Яъне Девони байналмилалии додгустарӣ ва Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ созмонҳои комилан мутафовите ҳастанд ва иқдомоти Туркия бо соири кишварҳое, ки дар Девони байналмилалии додгустарии СММ шикоят кардаанд, метавонад мунҷар ба натоиҷи воқеӣ ва барқарории сулҳи одилона шавад, албатта, на ба сурате, ки мо мехоҳам.
