چرا کشورهای آسیای مرکزی باید متحد شوند؟
نویسنده: دولت عثمان، کارشناس ارشد امور منطقهای (تاجیکستان)، ویژه برای «سنگر»
در سالهای اخیر، در رسانههای جمهوریهای ترکزبان آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان، گاها در عوض «آسیای مرکزی» اصطلاحات «توران» و «ترکستان» شنیده میشوند. همزمان در برخی رسانههای افغانستان نیز واژه «خراسان» به کار برده میشود.
استفاده از واژه «ترکستان» به جای «آسیای مرکزی» در سخنرانیها تحلیلگران و سیاستمداران و نشریات ترکیه و آذربایجان بهطور فزایندهای مشاهده میشود. بر اساس گزارش نشریه آمریکایی The Diplomat، ترکیه رسماً تصمیم گرفته است که از این پس در کتابهای درسی، از واژه «ترکستان» به جای «آسیای مرکزی» استفاده شود.
آذربایجان نیز از این روند متأثر شده است. نمونه بارز آن برنامه آنلاین «اخبار قفقاز» است، جایی که تحلیلگر آذربایجانی، رضوان حسیناف، از واژه «ترکستان» به جای «آسیای مرکزی» استفاده کرد. حتی وقتی مجری برنامه، روزنامهنگار گرجی، گلا واسادزه، او را تصحیح کرد و گفت: «آسیای مرکزی، نه ترکستان»، حسیناف اصرار کرد که این نام برای منطقه رسمی شده است.
ترکیه ایده «ترکستان بزرگ» را مطابق با سیاستهای جدید بریتانیا پرورش میدهد و با توجه به وضعیت دشواری که آذربایجان در داخل و خارج کشور دارد، به نظر میرسد این کشور میخواهد دیگران را نیز در چاهی که برای خود کنده است، بکشد. به عبارت دیگر، «ترکستان بزرگ» حتی یک پروژه ترکیهای نیست و استفاده از این واژه عمدی است.
نامهای «توران»، «ترکستان»، و همچنین «ماوراءالنهر» و «خراسان» در اسطورهها و تاریخ آسیای مرکزی به کار رفتهاند. نام «توران» هیچ ارتباطی با مردم ترکزبان ندارد و قبل از ورود آنان به منطقه وجود داشته است، در حالی که «ترکستان» توسط روسها، نه مردم ترکزبان، هنگام تصرف آسیای مرکزی مدرن توسط امپراتوری روسیه معرفی شد. تاریخنگاران این نامگذاری را از تأثیر تاتارها به سیاست های روسیه میدانند.
نام «خراسان» نیز بسیار کهن است و بخش بزرگی از قلمرو توران را شامل میشد. اصطلاح «ماوراءالنهر» پس از ورود اعراب و گسترش اسلام در آسیای مرکزی مطرح شد.
امپراتوری روسیه، به جز قلمرو امارت بخارا و ترکمنستان کنونی، باقی سرزمینهای منطقه را « جنرال - گوبرناتوری ترکستان» نامید. پس از تقسیمات اداری دهه ۱۹۲۰ و تبدیل منطقه به جمهوریهای شوروی، نام آن به «آسیای میانه» تغییر یافت. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و کسب استقلال در سالهای ۱۹۹۱–۱۹۹۲، نورسلطان نازربایف، نخستین رئیسجمهور قزاقستان، برای اولین بار رسماً منطقه را در دیدار سران کشورهای آسیای میانه «آسیای مرکزی» نامید. برخی تحلیلگران روس این اقدام را تلاش برای تقویت استقلال و فاصله گرفتن از نفوذ روسیه دانستند.
بیش از سه دهه استقلال، با تشدید بازیهای ژئوپولیتیک و تلاش قدرتهای جهانی برای تقسیم دوباره جهان، آسیای مرکزی به یکی از مناطق کلیدی تبدیل شده است. این امر در دیدارهای قدرتهای جهانی با سران کشورهای منطقه در قالب «۵+۱» مشهود است.
واضح است که سیاست خارجی کشورهای آسیای مرکزی، مبتنی بر چندجانبهگرایی و درهای باز، برای تقویت استقلال و حفاظت از منافع ملی بسیار مناسب است. اما رقابت آمریکا و متحدان غربی آن با قدرتهای شرقی — روسیه و چین — و تلاش این قدرتها برای ایجاد جهان چندقطبی نباید منجر به از دست رفتن استقلال و تمامیت ارضی کشورها، از جمله کشورهای آسیای مرکزی شود. نمونههای روشن این امر در بحرانهای روسیه و اوکراین و همچنین در تجاوز اسرائیل به جمهوری اسلامی ایران دیده میشود.
بنابراین، در شرایط کنونی، تنها و بهترین گزینه برای کشورهای آسیای مرکزی برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی، اتحاد تحت نام «اتحاد آسیای مرکزی» است. حتی کشورهای نسبتاً بزرگ منطقه — قزاقستان و ازبیکستان — در صورت تهدید جدی قادر به حفاظت از استقلال و تمامیت ارضی خود به تنهایی نخواهند بود.
اگر منطقه تقسیم شود و تحت نفوذ قدرتهای جهانی قرار گیرد، خطر بروز درگیریهای بینکشوری میان این کشورها در مسائل مختلف، که توسط همان قدرتها تحریک میشود، وجود خواهد داشت. نمونه واضح آن بحران بین ارمنستان و آذربایجان در قفقاز جنوبی است.
در این مرحله، این اتحاد باید شامل فقط پنج کشور منطقه باشد و دیگر کشورها نباید در آن گنجانده شوند. اتحاد باید در سه حوزه — اقتصادی، سیاسی و دفاعی — ایجاد شود و پنج زبان رسمی منطقه به همراه زبان روسی به طور برابر استفاده شوند. در ابتدا، رهبران پنج کشور باید به وضوح اعلام کنند که به منظور حفظ استقلال، تمامیت ارضی و توسعه روابط برابر با همه کشورهای جهان، به ویژه قدرتهای جهانی، این سیاست را برگزیدهاند. آنها همچنین باید اعلام کنند که هرگونه پروژههای اطلاعاتی مانند «ترکستان بزرگ» یا «خراسان بزرگ» که ممکن است به بحرانهای جدید منجر شود را رد میکنند.
شایان ذکر است که نخستین گام در این مسیر قبلاً در چارچوب نشستهای غیررسمی رهبران منطقه برداشته شده و هفتمین دور آن قرار است این پاییز در پایتخت ازبکستان، شهر تاشکند، برگزار شود. اکنون تنها به شجاعت و اراده سیاسی نیاز است تا رسماً ایجاد اتحاد اعلام شود. در غیر این صورت، زمان و فرصت از دست خواهد رفت.
