افغانستان، تحریم‌های آمریکا و پروژه‌های بزرگ اقتصادی، روابط روسیه و پاکستان را در معرض آزمونی جدی قرار خواهند داد.
نویسنده: اندرو کوریبکو، تحلیلگر سیاسی آمریکایی مقیم مسکو
انعقاد توافقات بزرگ با روسیه پس از سال‌ها مذاکره که هیچ نتیجه ملموسی به همراه نداشته است، به کرملین نشان خواهد داد که پاکستان از حاکمیت ملی کافی برای ایستادگی در برابر فشارهای آمریکا برخوردار است و به حل‌وفصل اختلافات خود با مسکو بر سر افغانستان تحت حاکمیت طالبان از طریق همکاری‌های اقتصادی متقابلاً سودمند علاقه‌مند است.
رسانه‌های پاکستانی گزارش داده‌اند که شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در اواخر نوامبر یا اوایل دسامبر به روسیه سفر خواهد کرد. این در حالی است که سفر برنامه‌ریزی‌شده او در اواخر فوریه به دلیل جنگ سوم خلیج فارس به تعویق افتاده بود. انتظار می‌رود دستور کار مذاکرات شامل مسائل منطقه‌ای، همکاری‌های انرژی، کمک روسیه به احیای کارخانه فولاد پاکستان (Pakistan Steel Mills)، امنیت غذایی، کانال‌های مالی و موضوعات دیگر باشد.
همه این مسائل اهمیت زیادی دارند، اما باید پنج موضوع زیر در اولویت قرار گیرند، زیرا همین مسائل آینده روابط روسیه و پاکستان را تعیین خواهند کرد؛ روابطی که اخیراً آینده آن با ابهام روبه‌رو شده است.
۱ - اختلافات روسیه و پاکستان بر سر افغانستان تحت حاکمیت طالبان
روسیه طالبان را حاکمان مشروع افغانستان می‌داند، از موفقیت‌های آنان در مبارزه با تروریسم تمجید می‌کند و امکان تسلیح آنان برای مقابله با داعش خراسان را مورد بررسی قرار داده است. در مقابل، پاکستان حاکمیت طالبان را نامشروع می‌داند، آنان را به پناه دادن به تروریست‌ها متهم می‌کند و نگران است که تسلیحات روسی علیه خود این کشور مورد استفاده قرار گیرند. این اختلافات که در جریان هشتمین دور رایزنی‌های فرمت مسکو درباره افغانستان در اوایل اکتبر علنی شدند، در صورت حل‌وفصل نشدن، از ظرفیت نگران‌کننده‌ای برای تبدیل شدن به یک بحران سیاسی یا حتی وضعیتی وخیم‌تر برخوردارند.
۲ - جنگ نیابتی احتمالی پاکستان علیه افغانستان
روزنامه The New York Times به نقل از یک مقام کنونی استخبارات پاکستان و یک مقام پیشین امنیت ملی گزارش داده است که مسئولان نظامی و استخباراتی پاکستان با گروه‌های مخالف طالبان دیدار کرده و پیشنهاد حمایت احتمالی از آنان را مطرح کرده‌اند. اگر این اطلاعات صحت داشته باشند — و با توجه به ادامه جنگ افغانستان و پاکستان که هنوز پایانی برای آن متصور نیست، با پیش‌بینی‌های بسیاری از ناظران نیز همخوانی دارند — جنگ نیابتی جدید پاکستان علیه افغانستان ممکن است به آسیای مرکزی سرایت کند و متحدان روسیه را در این منطقه با بی‌ثباتی روبه‌رو سازد. این وضعیت به نوبه خود می‌تواند به وخامت بیشتر روابط روسیه و پاکستان منجر شود.
۳ - نقش «ناتوی اسلامی» در کمک به پاکستان برای پیشبرد این جنگ
کامران یوسف، خبرنگار ارشد روزنامه The Express Tribune در امور بین‌الملل، اخیراً به نقل از دیپلمات‌های پاکستانی که نامشان فاش نشده است، گزارش داد که آنان گمان می‌کنند نزدیکی سریع روسیه به افغانستان واکنشی به تشکیل «ناتوی اسلامی» است. همان‌گونه که پیش‌تر توضیح داده شد، این برداشت با واقعیت مطابقت ندارد. با این حال، این احتمال وجود دارد که پاکستان از پیمان مکه استفاده کند و از عربستان سعودی بخواهد خرید پهپادهای ترکیه‌ای را برای استفاده خود پاکستان و یا نیروهای نیابتی تحت حمایت آن در افغانستان تأمین مالی کند. چنین سناریویی می‌تواند به آغاز یک جنگ نیابتی با روسیه در خاک افغانستان منجر شود.
۴ - نفوذ آمریکا بر توافقات پاکستان با روسیه
سال‌ها مذاکره میان روسیه و پاکستان بر سر یک توافق بزرگ نفتی و همچنین فرصت‌های امیدوارکننده دیگر، از جمله نوسازی زیرساخت‌های منابع پاکستان از سوی روسیه، تاکنون به هیچ نتیجه ملموسی نرسیده است. برخی گمان می‌کنند که دلیل این امر آن است که ایالات متحده عملاً از حق وتو در قبال توافقات پاکستان با روسیه برخوردار است. تأیید پاکستان مبنی بر این‌که این کشور در راستای رعایت تحریم‌ها علیه ایران، مرز خود را با آن کشور بسته است، گمانه‌زنی‌ها را درباره این‌که تحریم‌های ضدروسی عامل اصلی فقدان پیشرفت در همکاری‌های روسیه و پاکستان بوده‌اند، بیش از پیش تقویت می‌کند.
۵ - آینده پروژه پاک‌افغان‌اوز (PAKAFUZ)
حتی اگر ایالات متحده عملاً از حق وتو در قبال توافقات پاکستان با روسیه برخوردار باشد، ارزیابی می‌شود که نفوذ واشنگتن بر پروژه راه‌آهن پاکستان – افغانستان – ازبکستان (PAKAFUZ)، در مقایسه با توافقات انرژی و زیرساختی، کمتر است. دلیل این امر ماهیت چندجانبه این پروژه و نقش نسبتاً محدودتر پاکستان در آن است. بر همین اساس، منطقی خواهد بود که پروژه پاک‌افغان‌اوز پس از پایان جنگ افغانستان و پاکستان، به پروژه محوری و شاخص روابط دوجانبه تبدیل شود؛ جنگی که روسیه پیشنهاد کرده است در صورت تمایل هر دو طرف، برای پایان دادن به آن میانجیگری کند.
***
روسیه واقعاً خواهان گسترش همه‌جانبه روابط با پاکستان است. از این‌رو، اکنون نوبت پاکستان است که سرانجام با برداشتن گام‌های معنادار و انعقاد توافقات بزرگ در حوزه‌های انرژی، زیرساخت و سایر بخش‌ها، به این تمایل مسکو پاسخ متقابل دهد؛ آن هم پس از سال‌ها مذاکره که تاکنون هیچ پیشرفت ملموسی به همراه نداشته است.
حتی اگر در جریان سفر پیش‌روی شهباز شریف هیچ‌یک از این توافقات به امضا نرسد، امید می‌رود که او و ولادیمیر پوتین پنج موضوع یادشده را صریح و بی‌پرده مورد بحث قرار دهند. چنین گفت‌وگویی برای جلوگیری از وخامت روابط روسیه و پاکستان ضروری است، به‌ویژه اگر دو کشور نتوانند اختلافات خود بر سر افغانستان را حل‌وفصل کنند.
