Чӣ гуна Русия, Чин ва Эрон низоми ҷаҳонро дигаргун карданд?
Нависанда: Суруш Меҳрнӯш Некзод
Қарни бистумро бисёре аз таърихнигорон “қарни инқилобҳо” медонанд; даврае, ки дар он чанд таҳаввули инқилобӣ на танҳо сохтори қудрат дар кишварҳои худро дигаргун карданд, балки муодилоти сиёсати ҷаҳониро низ тағйир доданд. Инқилоби Русия дар соли 1917, инқилоби Чин дар 1949 ва инқилоби Эрон дар 1979, се намунаи барҷаста аз ин таҳаввулотанд, ки ҳарчанд дар бистарҳои фарҳангӣ ва таърихии мутафовит рух доданд, аммо улгуҳои муштараке дар шаклгирӣ ва паёмадҳояшон дида мешавад.
Мутолиоти татбиқӣ нишон медиҳад, ки ин инқилобҳо маҳсули буҳронҳои амиқи сиёсӣ ва иҷтимоӣ буданд; буҳронҳое, ки давлатҳои вақт натавонистанд ба он посух диҳанд. Пажӯҳишҳои донишгоҳӣ, аз ҷумла таҳлилҳои мунташиршуда дар Nature, таъкид мекунанд, ки инқилобҳои қарни бистум ағлаб дар ҷомеаҳое рух доданд, ки дар марҳалаи гузори тези модернизатсион қарор доштанд; ҷое, ки шикоф миёни давлат ва ҷомеа, бавижа дар ҳавзаи иқтисод, адолати иҷтимоӣ ва мушорикати сиёсӣ, ба таври фузояндае амиқ шуда буд.
Дар Русияи тазорӣ, фишорҳои Ҷанги Ҷаҳонии Аввал, фурӯпошии иқтисодӣ ва норизоятии густурдаи коргарон ва сарбозон, машрӯияти ҳукуматро башиддат тазъиф кард. Дар Чин даҳаҳо ҷанги дохилӣ, ишғоли хориҷӣ ва заъфи давлати марказӣ, заминаи пирӯзии коммунистҳоро фароҳам овард. Дар Эрон низ таркибе аз рукуди иқтисодӣ, фасоди сиёсӣ ва маҳдудиятҳои шадиди сиёсӣ, норизоятии густурдае ро алайҳи салтанати Паҳлавӣ эҷод кард. Дар ҳар се маврид, буҳрони машрӯияти давлат ба нуқтае расид, ки сохтори қудрат дигар тавони идомаи ҳаёт надошт.
Ваҷҳи муштараки дигари ин инқилобҳо, нақши идеологияҳои басиҷкунанда буд. Дар Русия ва Чин марксизм чорчӯби назарӣ ва созмонӣ барои инқилоб фароҳам кард ва тавонист норизоятиҳои иҷтимоиро ба як пружаи сиёсии мунсаҷим табдил кунад. Дар Эрон исломи сиёсӣ чунин нақшеро ифо кард ва барои нахустин бор дар қарни бистум ба пояи шаклгирии як низоми сиёсии ҷадид бадал шуд. Пажӯҳишгарон ин тафовутро яке аз вижагиҳои мунҳасирбафарди инқилоби Эрон медонанд; инқилобе, ки бар хилофи намунаҳои коммунистӣ, бар дин ба унвони меҳвари идеологӣ устувор буд.
Ин инқилобҳо ҳамчунин аз назари шеваи басиҷи иҷтимоӣ, тафовути муҳиме бо инқилобҳои қарни нуздаҳум доштанд. Бар асоси таҳлилҳои таърихӣ, инқилобҳои қарни бистум падидаҳое тӯдамаҳвар буданд; миллионҳо нафар аз табақоти мухталифи иҷтимоӣ — коргарон, деҳқонон, донишҷӯён ва рӯҳониён — ба таври мустақим дар онҳо мушорикат доштанд. Дар канори ин басиҷи густурда, нақши раҳбарони харизматик низ барҷаста буд; чеҳраҳое чун Ленин, Мао ва Рӯҳуллоҳ Хумайнӣ, ки тавонистанд норизоятиҳои парокандаро ба ҷунбишҳои мунсаҷим ва ҳадафманд табдил кунанд.
Паёмадҳои ин инқилобҳо фаротар аз марзҳои миллӣ рафт. Инқилоби Русия ва сипас инқилоби Чин ба шаклгирии блоки коммунистӣ ва оғози Ҷанги Сард анҷомиданд; низоме дуқутбӣ, ки даҳаҳо сиёсати байналмилалро таҳти таъсир қарор дод. Инқилоби Эрон низ тавозуни қудрат дар Ховари Миёнаро тағйир дод ва муодилоти сиёсӣ ва идеологии минтақаро вориди марҳалае тоза кард. Афзун бар ин, бисёре аз ҷунбишҳои зиддиистеъморӣ дар Осиё, Африқо ва Амрикои Лотин, аз ин инқилобҳо илҳом гирифтанд ва масири истиқлолхоҳиро бо улгуҳои инқилобӣ пайванд заданд.
Дар маҷмӯъ, инқилобҳои Русия, Чин ва Эрон нишон медиҳанд, ки бо вуҷуди тафовутҳои фарҳангӣ ва таърихӣ, таркибе аз буҳрони давлат, норизоятии иҷтимоӣ, идеологияҳои қудратманд ва раҳбарии харизматик метавонад ба таҳаввулоте мунҷар шавад, ки на танҳо сарнавишти як кишвар, балки сохтори низоми ҷаҳониро тағйир диҳад. Ба ҳамин далел аст, ки пажӯҳишгарон, инқилобҳои қарни бистумро на рӯйдодҳое маҳаллӣ, балки нуқтаҳои атфӣ дар таърихи ҷаҳонӣ медонанд; таҳаввулоте, ки асароти онҳо то имрӯз низ идома дорад.
